Archiwum kategorii: Prace magisterskie

Krótki Test (wskaźnikowy)

Krótkim, ale bogatym w informacje testem organizacji jest analiza firmy uwzględniająca jej stabilność finansową i sytuację dochodową i udział w rynku. Do oceny pozycji konkurencyjnej firmy wystarcza znajomość

(względnego) udziału w rynku i wskaźnika rentowności kapitału (ROA lub ROE), ale do oceny pozycji strategicznej, oprócz wymienionych trzeba także znać wskaźniki finansowe. Na tzw. krótki test składa się zestaw złożony z jednego wskaźnika operacyjnego służącego jednocześnie do kontroli dochodowości firmy (rentowność kapitałów własnych), trzech wskaźników finansowych; dwa z nich udział kapitału własnego i zadłużenie w latach przedstawiają stabilność finansową, a udział nadwyżki pieniężnej w obrocie opisuje również sytuację dochodową przedsiębiorstwa. Dopełnieniem conditio sine qua non jest oczywiście udział w rynku. Czasem dla zobrazowania płynności finansowej firmy dobrze jest podać – często stosowany w praktyce przez menedżerów finansowych – wskaźnik płynności szybkiej, rozumianej jako iloraz aktywów bieżących do pasywów bieżących. Do oceny pozycji strategicznej wystarczy zbadanie poziomu wskaźników testu krótkiego [86 s. 64] i udziału w rynku – w ujęciu dynamicznym i w odniesieniu do średniej w branży (innych firm w branży), a do badania łańcucha przyczynowo-skutkowego firmy i analizy strategicznej w aspekcie finansowym konieczne jest przeprowadzenie pełnej analizy wskaźnikowej.

W literaturze występuje wiele różnych definicji wskaźników. Dodatkowo, trzeba podkreślić, że polskie przepisy nie są zgodne ze standardami zachodnimi. Z uwagi jednak na tendencję zbliżania polskich standardów do księgowości europejskiej [124,65] i możliwość bardziej wszechstronnego badania firmy w oparciu o kryteria zachodniej księgowości, zastosowano je do oceny firmy.

Podstawowym, syntetycznym i powszechnie stosowanym miernikiem oceny efektywności jest (prosta) roczna stopa zwrotu z posiadanego przez firmę całkowitego majątku (aktywów całkowitych) lub kapitału (pasywów całkowitych), zwaną stopą zwrotu z aktywów, stopą zyskowności netto majątku ROA – Return On Assets lub rentownością netto. Wskaźnik rentowności zaangażowanego majątku (kapitału) ROI – Return On Investments równa się ilorazowi zysku netto do zaangażowanego kapitału (majątku), tj. zainwestowane aktywa minus bieżące zobowiązania nieodsetkowe (handlowe) – a więc jest to suma pozycji: środki trwałe + należności, tj. handlowe zobowiązania bieżące. W literaturze zachodniej często spotykana jest definicja rentowności zaangażowanego kapitału (ROCE – Return On Capital Employed) jako stosunek EBIT’u do średniej w roku wartości aktywów, tj. sumy aktywów całkowitych na początku i na końcu roku podzielonej przez dwa [38 s.258]. Zbliżonym do tego wskaźnika pojęciem jest ogólna stopa zwrotu (Basic Earning Power Ratio) wyrażona ilorazem zysku operacyjnego (EBIT) do sumy bilansowej, nazywanej w literaturze anglojęzycznej także ROA [48 s.216]. W przypadku stosowania tego pojęcia oznaczony on będzie jako ROA*.

Wskaźnik ROCE/ROA* zawierający jako sprawdzian efektywności – zysk operacyjny, jest użyteczny przy porównywaniu firm działających w różnych systemach podatkowych (krajach) oraz o różnej strukturze kapitału. Przez niezależność od stopy podatkowej, procentowej (kredytowej) i struktury kapitału daje wyraz ważnej zdolności firmy do wypracowania zysku z działalności podstawowej. ROA*/ROCE opisuje zyskowność jaką firma uzyskała by z aktywów, gdyby finansowała swoją działalność jedynie kapitałem własnym (nie płaciłaby odsetek) oraz zwolniona byłaby z podatku. Pożądany poziom wskaźnika dla przemysłu kształtuje się na poziomie 7% – 10% [86 s. 41,8]. W przypadku uzyskiwania straty operacyjnej (ROCE/ROA* przyjmuje wartość ujemną) przedsiębiorstwo może mieć pewność, że działalność do prowadzenia której zostało powołane jest nieuzasadniona. Oparcie oceny firmy na zysku operacyjnym pozwala stwierdzić w sposób nie budzący zastrzeżeń, czy zyski lub straty są związane z jej działalnością podstawową czy też leżące poza nią (dotyczące zagadnień finansowych). Ponadto wskaźnik ROCE/ROA* przyjmując za punkt odniesienia średnią wartość kapitału firmy w roku zmniejsza niebezpieczeństwo niewłaściwego wyniku w sytuacji gdy tuż przed sporządzeniem bilansu końcowego (w oparciu który przygotowywana jest analiza wskaźnikowa) firmy następuje jednorazowa zmiana w aktywach lub pasywach firmy (np. zaciągnięcie kredytu). Warte podkreślenia jest fakt uwzględnienia, że zysk operacyjny EBIT zawiera korektę wyniku operacyjnego netto (NOI) o straty lub zyski nadzwyczajne, a więc mogące zniekształcać obraz firmy w aspekcie podstawowej działalności firmy. Dlatego najbardziej miarodajnym parametrem w tym przypadku powinien być wynik netto firmy (NOI) [70 s. 149], czyli iloraz NOI do sumy bilansowej (aktywów).

W pracy tej wskaźnik zwrotu majątku ROA (Return On Assets) będzie określony jako stosunek zysku netto (Net Profit) do sumy bilansowej (całkowitego kapitału – pasywów lub całkowitego majątku – aktywów), czyli:

Zysk netto

ROA = ———————–

Suma bilansowa

W przypadku innej definicji ROA, będzie to wyraźnie zaznaczone. Wymowa tego wskaźnika jest już inna, gdyż zysk netto jest pomniejszony o odsetki i podatek, a więc zależy od miejsca (kraju) działalności i operacji finansowych przedsiębiorstwa. Jednak przyjmując do obliczeń zysk netto otrzymujemy jednocześnie informację o końcowym efekcie prowadzonej działalności, tzn. po uwzględnieniu wszystkich koniecznych odliczeń. Przekształcając nieco powyższy wzór (analiza piramidalna), otrzymujemy:

Wskaźnik ROA zależy od poziomu rentowności (sprzedaży) obrotów (ile zysku netto daje każda złotówka sprzedaży) i wielkości rotacji kapitału (ile razy całkowite aktywa „obróciły się” w przychodach, tzn. ile przychodu przyniosła jedna złotówka kapitału – aktywów). Pożądany poziom rentowności obrotów w przemyśle (w zależności od branży) powinien wynosić 6%-16% [8], a rotacja kapitału około 1,1- 2,0x, co daje ROA na poziomie 10% [8] , chociaż inne kombinacje wskaźników NPM (ROS) i TAT też pozwalają osiągnąć rentowność na wymaganym poziomie. Zmniejszanie wskaźnika NPM (ROS) i powiększanie TAT odpowiada w praktyce maksymie „mała marża, duży obrót” .

Najważniejszym kryterium (finansowej) oceny firmy z punktu widzenia inwestorów – jej papierkiem lakmusowym – jest wskaźnik ROE (Return On Equity lub Rate of Return on Shareholders Investment) i najczęściej wyrażany jako iloraz zysku netto do kapitału własnego[1]:

zysk netto

ROE = ——————–

kapitał własny

Wprowadzenie tego miernika do oceny przedsiębiorstwa jest podyktowane tym, że wskaźnik ROA służy tylko do pomiaru efektywności działania organizacji, nie mówiąc nic o zyskowności kapitału powierzonego firmie przez właścicieli. A przecież, podstawowym celem działalności gospodarczej każdego człowieka jest maksymalizacja bogactwa, celem zaś działania podmiotu gospodarczego – maksymalizacja wartości podmiotu, dzięki której następuje maksymalizacja bogactwa właścicieli. Może to nastąpić tylko przez wytworzenie wolnego kapitału netto w firmie, który wynika z maksymalizacji zysku netto. Dzięki temu możliwe jest powiększanie kapitału własnego (właścicieli). Do tego właśnie celu jest wykorzystywany wskaźnik ROE, który informuje o zdolności firmy do zaspokojenia oczekiwań właścicieli.

Wskaźnik ROE może być przedstawiony również jako iloczyn ROA odzwierciedlającego zysk na całych aktywach i tzw. mnożnika kapitału własnego (EM – Equity Multiplier) – zdefiniowanego jako stosunek aktywów do kapitału własnego – wyrażającego strukturę finansową pasywów. Mnożnik kapitału określa wielkość  dźwigni  finansowej stosowanej przezprzedsiębiorstwo i nazywa się także mnożnikiem dźwigni. Można więc napisać następujące równanie:

 


Jak widać z powyższego wzoru wartość ROE zależy od mnożnika kapitału (odwrotność udziału kapitału własnego w pasywach) własnego, który odzwierciedla strukturę kapitałów (pasywów). Rozwijając, dekomponując dalej poszczególne składniki powyższego wyrażenia można doprowadzić do wyszczególnienia najdrobniejszych elementów działalności firmy mających wpływ na wartość ROE, podobnie jak w przypadku analizy wskaźników chłonności analizie dodanej wartości. Gdy EM=1, (odpowiada to sytuacji gdy cały kapitał firmy jest własnością firmy) rentowność kapitałów własnych jest równa rentowności majątku ROI (ROA) – kapitał obcy nie istnieje. W sytuacji posiadania w firmie kapitału obcego (EM>1), można określić stopień dźwigni finansowej, czyli zysk jaki daje zastosowanie kapitału obcego w firmie. Wielkość tego wskaźnika jest więc istotna z punktu widzenia ryzyka inwestorów. Normalny poziom tego wskaźnika dla firm produkcyjnych wynosi EM = 1,5-2 (udział kapitału własnego 50-70%), a na przykład dla banków kształtuje się na poziomie EM = 20-30, gdyż głównym źródłem kapitałów w banku są kapitały obce (udział kapitału własnego 3-5%).

[1] Kapitały własne obejmują wszelkie kapitały podstawowe (akcyjny, udziałowy, zakładowy itp.), rezerwowe (np. zapasowy, wynikający z nadwyżki ceny emisyjnej nad nominalną lub z przeszacowania majątku) i celowe (np. inwestycyjny, a także zyski z poprzednich lat, nie włączone formalnie z do kapitałów własnych. Kapitał własny (a właściwie wartość firmy netto) może być także obliczony na podstawie wzoru [71 s. 37]: kapitał własny = aktywa – kapitały obce.

Rozwój myśli strategicznej

Termin strategia wywodzi się z języka greckiego, gdzie oznaczał kierowanie wojskami z pozycji naczelnego wodza. W wojskowości strategia dotyczy stworzenia planu wojny, określenia poszczególnych kampanii wojennych. Praktyka i nauki o organizacji i zarządzaniu przyjęły ten termin, jak wiele innych, po II wojnie światowej, początkowo w ramach nurtu badań operacyjnych, nie nadając mu jednak niestety tak jednoznacznej treści jak w wojsku. Zagadnienia podejmowania decyzji w sytuacjach konfliktowych wykształciły tzw. teorię gier, w której podstawową kategorią stała się strategia. Twórcą jej był znakomity matematyk J. von Neumann.

W naukach o organizacji i zarządzaniu odróżnia się strategię (treść strategii przedstawioną w tym rozdziale) od proces ustrategicznego.

 Proces strategii (proces zarządzania strategicznego) odnosi się do sposobu w jaki strategia jest formułowana w organizacji (por. rozdz. III)

 Historycznie podchodząc do strategii możnastwierdzić, że początki myślenia strategicznego w zarządzaniu występują w latach dwudziestych naszego wieku. Przykładem jest reorganizacja firmy General Motors w 1921 roku udokumentowana dopiero w 1963 roku przez Alfreda Sloana w znanej książce My Years with General Motors.

W 1946 Peter Drucker w książce Concept of Corporation zauważył, że cel firmyma charakter zewnętrzny – tzn. że jest nim wytworzenie i zaspokojenie potrzeb klientów.

Bez względu jednak na to, kiedy były początki strategii swoją dojrzałość osiągnęła ona w latach sześćdziesiątych. W roku 1960Theodore Levitt opublikował słynny artykuł MarketingMy opia stanowiący jedną z pierwszych prób ujęcia strategii korporacji z szerokiego i wyraźnie zaznaczonego punktu widzenia. W 1962 roku pojawiła sięksiążka Alfreda Chandlera Strategy and Structure w której stwierdza on, że korporacja powinna wypracować strategię zanim podejmie ona decyzje o zmianie swojej struktury. Pojawia się w niej także definicja strategii jako ustalenie długoterminowych celów i zamierzeń, kierunku działania oraz alokacji zasobów służących do osiągnięcia tych celów. W 1965roku zostało opublikowane monumentalne dzieło Igora Ansoffa [2] (można rzec Biblia planowania strategicznego) Corporate Strategy, głęboki i szczegółowy program planowania celów firmy, jej ekspansji, pozycji rynkowej oraz alokacji zasobów.

 Wydarzeniem w historii strategii było założenie w tym samym mniej więcej czasie przez Bruc’a Henderson’a firmy doradczej BostonConsulting Group (BCG). Działalność jej zaowocowała wynalezieniem jednych z najpotężniejszych narzędzi w historii strategii: krzywej doświadczenia i macierzy wzrostu/udziału w rynku. Dzięki tej firmie został położony kamień węgielny całej późniejszej myśli strategicznej. W następnych latach rozwój myśli strategicznej trwał nadal, aż do dnia dzisiejszego i nic nie wskazuje,aby znaczenie strategii zaczęło maleć.

Najdobitniejszym świadectwem wzrostu znaczenia zagadnień strategicznych jest szybki wzrost liczby konsultantów zatrudnianych przez czołowe i uznane na świecie firmy doradcze specjalizujące się w tej problematyce. W latach 1965-91 wynosił on 15-20% rocznie i po lekkim zahamowaniu w latach 1991-93 obecnie znów wszedł na szybką ścieżkę rozwoju [82s. 24].

 Z tego krótkiego opisu można wysnuć wniosek, żecoraz więcej organizacji dostrzega konieczność posiadania strategii.Spowodowane jest to istniejącą sytuacją gry rynkowej, w której to przedsiębiorstwo może przetrwać w długim okresie i realizować swoje cele tylko pod warunkiem permanentnego rozwoju oraz wzrostu.

Rozwój przedsiębiorstwa   to skoordynowane zmiany systemów przedsiębiorstwa, (skutecznie) dostosowujące je do ciągle zmieniającego się otoczenia. Rozwój przedsiębiorstwa oznacza następujące zmiany:

  •  wprowadzenie nowych elementów do systemu przedsiębiorstwa,
  • poprawę jakości istniejących w systemach elementów,
  • zmiany struktur systemów.

 Rozwój jestprzede wszystkim zjawiskiem jakościowym, polegającym na wprowadzaniu innowacji produktowych, procesowych, strukturalnych oraz innowacji w dziedzinie organizacji i zarządzania.

Wzrost natomiast stanowi kategorię ilościową (zwiększenie ilości zasobów przedsiębiorstwa zwiększające skalę ich działalności). Wzrost mierzy się dynamiką wartości sprzedaży, dynamiką udziału w rynku, a od strony zasobów dynamiką wzrostu wartości aktywów, zatrudnienia, potencjału umiejętności.

 Konieczność rozwoju przedsiębiorstwa wynika z ciągłych zmian środowiska (ekosysytemu tj. szeroko rozumianego otoczenia). Ciągłe zmiany w otoczeniu wymagają, żeby się do nich dostosowywać. Aby nadążyć za zmianami w otoczeniu przedsiębiorstwo musi więc rozwijać się przynajmniej w takim samym tempie jak otoczenie (zgodnie z porzekadłem “kto nie idzie naprzód, cofa się”). Należy zauważyć, że przedsiębiorstwo może wpływać na część  środowiska(otoczenie sterowalne, konkurencyjne) nazywane mikrootoczeniem. Natomiast ta część środowiska,która leży poza wpływem przedsiębiorstwa (otoczenie niesterowalne) nosi nazwę makrootoczenia.

Jeżeli przyjąć, że generalnym celem każdego przedsiębiorstwa jest przetrwanie w długim okresie, to jak powyżej wykazano rozwój przedsiębiorstwa jest warunkiem koniecznym jego przetrwania.

Problem wzrostu przedsiębiorstwa wiąże się ściśle ze wzrostem rynku na którym działa organizacja. O ile rozwoju otoczenia nie można zatrzymać, to w przypadku rynku może być różnie. Zasadą jednak jest pilna obserwacja rynku (konsumentów) i dostosowywanie się do niego lub – o ile jest taka możliwość – kształtowanie go. Pozostawanie bowiem w długim okresie na rynku, który nie wzrasta (pozostaje stały lub kurczy się) nieuchronnie prowadzi do bankructwa [109 s. 11].

Firma rozwijając się i wzrastając tworzy wysoki potencjał ekonomiczny i finansowy. Przedsiębiorstwo o dużych zasobach może realizować korzyści wielkiej skali produkcji, inwestować w wielkie programy badawcze i w wielkie programy promocyjne. Organizacja o dużym potencjale może dywersyfikować się, zatem wspierać wybrane produkty kosztem innych, może pokonywać wysokie bariery wejścia na nowe rynki i nowe sektory – duże przedsiębiorstwo ma więc zupełnie inne podstawy i możliwości do konkurowania aniżeli mała firma. Duża firma ma też zupełnie inne stosunki z instytucjami finansowymi oraz rządowymi, wzbudza zaufanie klientów.

Według [86 s. 4] ponad połowa nowo powstałych przedsiębiorstw bankrutuje w ciągu czterech lat. Dalsze 30% upada w ciągu dziesięciu lat. Reszta wprawdzie utrzymuje się przy życiu, ale często nie osiąga pełnego wykorzystania swojego potencjału. Wszystkie statystyki dotyczące bankructw wykazują, że główną przyczyną upadłości jest brak środków pieniężnych. Właściwe zarządzanie ma tutaj niebagatelny udział. Dzieje się tak z tego powodu, że do założenia nowego przedsiębiorstwa wystarczy bowiem pomysł,wiara w siebie i pewna niezbędna początkowa kwota środków pieniężnych. Nic więcej. A dalej, no właśnie, dalej trzeba robić rzeczy zgodnie ze swoją koncepcją firmy lepiej niż inni, inaczej niż inni, taniej niż inni lub dla innych, dystansując konkurentów albo nawiązując współpracę (kooperacja). Są to zasadnicze pytania, na które musi odpowiedzieć sobie każdy menedżer przyjmując odpowiedzialność za firmę. Z tymi pytaniami nierozerwalnie związana jest strategia firmy.

Dokonując daleko idącego uproszczenia można powiedzieć, że strategia to inaczej mówiąc stworzona (tzn. wypracowana, ale z pewną dozą twórczego irracjonalizmu, intuicji) optymistyczna i akceptowalna przez wszystkich pracowników recepta na sukces przedsiębiorstwa w długim okresie czasu. Strategia powinna przenikać firmę (czytaj: personel) na wskroś odciskając piętno na każdym odcinku działalności organizacji. Dzięki niej tworzy się duch firmy (corporate identity),a nawet jej osobowość (corporatepersonality),tak ważna dla kształtowania kultury organizacji [107 s. VII], co umożliwia wzrost wartości firmy.

P.F. Drucker strategię nazwał teorią firmy pisząc: strategiczne wybory kształtują funkcjonowanie organizacji, dyktują decyzje odnośnie do tego, co organizacja robi i czego nie robi, definiują, co organizacja uznaje za ważkie rezultaty. Są to założenia o rynkach, o identyfikacji odbiorców i konkurentów, ich wartościach i działaniach. Określają technologię i dynamikę jej zmian, słabości i siły firmy. Są to założenia o tym, za co firma dostaje pieniądze… . Każda organizacja w biznesie czy poza nim, ma swoją teorię firmy, która, jeśli jest JASNA, SPÓJNA i PRECYZYJNA, ma ogromną moc”[w 100 s. 15].

Do pytań o wizję, rynki, produkty i model działania stale wracają wszystkie teorie i koncepcje strategii, konsultanci i menedżerowie. Te pytania się nie zmieniają – starzeją się tylko odpowiedzi. Strategia jest sztuką podejmowania wyborów w warunkach ograniczeń, presji i szans. Strategia jest sztuką interpretacji oraz znajdowania sensu i znaczenia zdarzeń w otoczeniu i samej organizacji [100 s. 49]. Menedżerowie odpowiedzialni za przedsiębiorstwo muszą umieć i chcieć stworzyć strategię firmy, aby mogło ono przetrwać na“wzburzonych falach oceanu konkurencji, otoczenia, własnych celów, zasobów i możliwości”, gdyż inaczej organizacja nie ma dużych szans na sukces. Spośród tych menedżerów musi ktoś jednoznacznie być i czuć się odpowiedzialny za jej tworzenie i wdrożenie, ponieważ jest to zbyt ważne zagadnienie dla firmy, aby mogłoby nie być nadzorowane.

Strategia kosztowa

Strategie nazywane kosztowymi ukierunkowują wszystkie działania przedsiębiorstwa na jedne główny cel, jakim jest minimalizacja kosztów całkowitych. Strategie kosztowe opierają się na założeniu, że najlepszą pozycję konkurencyjną uzyskują te firmy, które mają najniższe koszty. Zdolność przedsiębiorstwa do minimalizacji kosztów daje mu przewagę nad konkurentami. Najwyższą marżę uzyskują te firmy, które produkują najtaniej. Z kolei wysoka marża zapewnia przedsiębiorstwu środki możliwe do wykorzystania w realizacji inwestycji a tym samym przedsiębiorstwo umacnia swoją pozycję.

Ze strategią minimalizacji kosztów wiąże się tzw. efekt doświadczenia, mówiący o tym, “że całkowity koszt jednostkowy produktu zmniejsza się o stały procent każdorazowo, gdy skumulowana wartość produkcji się podwaja”. Efekt doświadczenia jest konsekwencją następujących zjawisk:

  • ekonomika skali – w miarę zwiększania skali produkcji następuje rozłożenie na większą liczbę wyrobów kosztów stałych w wyniku czego koszt jednostkowy spada,
  • efekt specjalizacji – koncentrując się na jednym rodzaju działalności rośnie wydajność pracy w wyniku czego koszty robocizny na jednostkę produkcji ulegają zmniejszeniu,
  • efekt innowacji oraz substytucji kapitału i pracy – wprowadzenie nowych technologii produkcji.

Powyższe zjawiska można rozbić na bardziej szczegółowe czynniki:

  • wyniki uczenia się poszczególnych pracowników i grup,
  • poprawa struktury organizacyjnej i struktury produkcji,
  • wprowadzenie systemu informacyjnego dla zarządu,
  • zbudowanie bardziej efektywnego planowania,
  • prowadzenie bardziej skutecznej kontroli,
  • wdrożenie celowych poczynań służących sterowaniu firmą,
  • poprawa metod pracy,
  • poprawa koordynacji przebiegu pracy,
  • wprowadzenie bardziej wydajnego działu utrzymania ruchu,
  • wprowadzenie bardziej efektywnego składowania,
  • ulepszenie produktów,
  • wyższa wydajność pracowników dzięki systematycznemu uczeniu się na stanowisku pracy i dzięki powtarzalności czynności,
  • bardziej oszczędne wykorzystanie materiałów,
  • mniejsza ilość braków produkcyjnych,
  • lepsze nadzorowanie prac,
  • mniej prac związanych z poprawianiem braków produkcyjnych,
  • nowsze procesy produkcyjne,
  • mniejsze zużycie energii,
  • ulepszone metody produkcyjne,
  • bardziej intensywne studia dotyczące produkcji przemysłowej,
  • wprowadzenie nowych metod technologicznych do produkcji,
  • celowe opracowanie nowych rozwiązań konstrukcyjnych dla produktów,
  • zmniejszenie udziału drogich części w produktach,
  • eliminacja niepotrzebnych części w produktach na podstawie analizy produkcji,
  • standaryzacja produktów,
  • zmniejszenie ilości zmian w produktach,
  • zwiększenie powtarzalności w produkcji i w sprzedaży,
  • korzystniejsze ustalenie liczebności partii wyrobów,
  • lepsze wyposażenie w narzędzia i maszyny,
  • lepsze wykorzystanie maszyn,
  • lepsze wykorzystanie lokalowe przedsiębiorstwa.

Tak więc na kształt krzywej doświadczenia wpływ mają rozmaite czynniki. Poszczególne elementy trzeba starannie badać i wykorzystywać. W praktyce często trudno oddzielić poszczególne przyczyny kształtujące krzywą doświadczeń, ale nie ma wątpliwości co do tego, że na jej podstawie można obniżyć koszty w przedsiębiorstwie.

W firmach istnieją zazwyczaj znaczne możliwości redukcji kosztów. Dzięki świadomej kontroli kosztów można z tych możliwości skorzystać, aby zmniejszyć koszty stałe i zmienne co pozwoli zwiększyć konkurencyjność firmy. Skutki krzywej doświadczenia nie przychodzą same. Kadra kierownicza musi stale pracować nad tym, aby ze wzrostem produkcji dokonywać ulepszeń, starając się w ten sposób obniżyć koszty we wszystkich wydziałach przedsiębiorstwa.

Dla wielu firm działających na wielkim, masowym rynku strategia minimalizacji kosztów stała się podstawą przetrwania i sukcesu.

Publiczna emisja akcji na rynku kapitałowym

z cyklu prace mgr z kierunku Finanse i bankowość

Pod pojęciem rynku kapitałowego rozumiany jest rynek środków finansowych przeznaczanych na inwestycje średnio- i długoterminowe. Spotykają się na nim podmioty poszukujące zasilenia finansowego oraz inwestorzy chcący ulokować swoje nadwyżki finansowe[1]. Pozyskiwanie kapitału na tym rynku odbywa się przede wszystkim poprzez:

  • emisję akcji,
  • emisję obligacji.

Finansowanie za pomocą emisji akcji zaliczane jest do finansowania kapitałami własnymi, emisja obligacji porównywalna jest natomiast z zaciągnięciem kredytu bankowego.

Rynek kapitałowy możemy podzielić na rynek prywatny i rynek publiczny. Finansowanie poprzez rynek prywatny polega na pozyskiwaniu kapitału zewnętrznego od ograniczonej liczby osób. W przypadku finansowania poprzez rynek publiczny oznacza to skierowanie oferty, „przy wykorzystaniu środków masowego przekazu albo w inny sposób, do co najmniej 300 osób lub nieoznaczonego adresata”[2]. Do zalet finansowania poprzez rynek prywatny zaliczamy możliwość pozyskania kapitału po nieco mniejszej cenie (niższe koszty bezpośrednie w stosunku do rynku publicznego, choć czasami inwestorzy żądają większego dyskonta ze względu na niską płynność), zaś głównymi jego wadami są ograniczona płynność i wielkość. W przypadku pozyskiwania kapitału na rynku publicznym, związane z tym zalety i wady będą następujące[3]:

Zalety:

  • możliwość pozyskania znacznych kapitałów – dzięki obecności na rynku wielu inwestorów,
  • możliwość wyceny i zbycia posiadanych obligacji lub akcji po cenie rynkowej, dzięki istnieniu rozwiniętego, wtórnego rynku papierów wartościowych,
  • bezpłatna, ogólnokrajowa reklama przedsiębiorstwa, która wynika z dużego zainteresowania spółkami publicznymi przez dziennikarzy, analityków finansowych oraz inwestorów,
  • zwiększenie wiarygodności przedsiębiorstwa wynikające z poddania się ścisłym obowiązkom informacyjnym,
  • ułatwione oraz tanie pozyskiwanie kolejnych kapitałów dzięki uzyskanej przez przedsiębiorstwo wiarygodności oraz prestiżu.

Wady:

  • konieczność przekazywania do publicznej wiadomości wszelkich istotnych informacji o przedsiębiorstwie w dużym stopniu uniemożliwia zatajenie danych przed konkurentami,
  • możliwość istotnych zmian w strukturze udziałowców i związana z tym możliwość przejęcia kontroli nad firmą (możliwe jest ograniczenie tego poprzez odpowiednie zapisy w statucie, ale często powoduje to spadek atrakcyjności emitowanych akcji),
  • konieczność poniesienia wydatków związanych z wprowadzeniem i obecnością przedsiębiorstwa na publicznym rynku giełdowym lub pozagiełdowym.

Rynek publiczny wydaje się być odpowiedni w szczególności dla dynamicznie rozwijających się, małych i średnich przedsiębiorstw, które mają potrzeby kapitałowe trudne do zaspokojenia na rynku prywatnym – np. w postaci braku odpowiednio wysokiej zdolności kredytowej. Istotna jest przy tym forma osobowości prawnej przedsiębiorstwa. Spółki z o.o. nie mogą pozyskiwać na rynku publicznym kapitału udziałowego, a jedynie kapitał dłużny, ponieważ ich udziały nie są papierami wartościowymi. Mogą one jedynie emitować obligacje, natomiast spółki akcyjne zarówno akcje, jak i obligacje. Spółki osobowe, które – za wyjątkiem spółki komandytowo-akcyjnej – nie mogą emitować ani akcji, ani obligacji, w praktyce są pozbawione dostępu do omawianego rynku. Oznacza to, że małe i średnie przedsiębiorstwa działające w formie spółki osobowej, jeżeli chcą pozyskać środki na rynku kapitałowym, zmuszone są do wcześniejszej zmiany swojej formy prawnej. Możliwe jest to np. poprzez podjęcie następujących kroków[4]:

  1. utworzenie odpowiedniej spółki kapitałowej,
  2. wniesienie do niej wkładu (tzw. aportu) w postaci przedsiębiorstwa prowadzonego dotychczas przez spółkę osobową i objęcie w zamian udziałów (spółka z o.o.) lub akcji (spółka akcyjna lub komandytowo – akcyjna),
  3. zlikwidowanie dotychczasowej spółki osobowej.

Procedurę wprowadzenia akcji do obrotu giełdowego określa Regulamin Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie. Aby emisja mogła dojść do skutku, konieczne jest spełnienie szeregu wymagań. W tabeli 3 zestawiono główne wymogi stawiane spółkom przed dopuszczeniem ich akcji do obrotu giełdowego.

Tabela 3. Warunki dopuszczenia do obrotu giełdowego

Wymogi Rynek

podstawowy

Rynek

równoległy

Rynek

wolny

Rynek

pozagiełdowy

Dopuszczenie do publicznego obrotu + + + +
Nieograniczona zbywalność papieru wartościowego + + + +
Minimalna wartość akcji 40 mln zł 14 mln zł 4 mln zł brak
Minimalna wartość księgowa spółki 65 mln zł 22 mln zł 4 mln zł brak
Minimalna wartość kapitału akcyjnego spółki 7 mln zł 3 mln zł 1,5 mln zł brak
Minimalna wartość akcji będących w posiadaniu akcjonariuszy, którzy posiadają nie więcej niż 5% głosów na WZA 32 mln zł 11 mln zł brak brak
Minimalna ilość akcjonariuszy 500 300 brak brak
Osiągnięcie zysku przez

opodatkowaniem za ostatni rok obrotowy

+ + + brak
Liczba lat obrotowych, za które emitent publicznie ogłosił roczne sprawozdania 3 2 1 1 kwartał (minimalny)

Źródło: A. Skowronek – Mielczarek, Małe i średnie…, op. cit., s. 48

Przytoczone dane wskazują, że małe i średnie przedsiębiorstwa w zasadzie nie posiadają dostępu do rynku giełdowego. Ze względu na niższe wymagania związane z pozyskaniem kapitału poprzez publiczną emisję akcji, zdecydowanie bardziej odpowiedni jest dla nich rynek pozagiełdowy (ang. over-the-counter, czyt. ołwer de kanter). W Polsce regulowanym, pozagiełdowym rynkiem akcji i obligacji jest Centralna Tabela Ofert S.A. (CeTO), utworzona w 1996 r. z inicjatywy ponad 20-stu największych, działających w Polsce banków i domów maklerskich. Pełni ona rolę komplementarną do Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie oraz środowiska funduszy venture capital, czy też innych instytucji finansowych szeroko pojętego rynku kapitałowego w Polsce[5]. W maju 2004 r. CeTO weszła w alians strategiczny ze spółką MTS, czyli Europejską Giełdą Obligacji, stanowiącą własność największych międzynarodowych instytucji finansowych[6]. Od września 2004 r. funkcjonuje ona pod nazwą MTS-CeTO S.A.

Zgodnie z informacjami podanymi w tabeli 2, w przypadku MTS-CeTO nie istnieją wymogi określające dopuszczalną dolną granicę wartości księgowej spółki, jej kapitału akcyjnego i zysku oraz czasu działania na rynku. Brak jest także wymagań dotyczących minimalnej wartości emisji akcji oraz ich rozproszenia pomiędzy akcjonariuszy. Nie istnieją również wymogi dotyczące kondycji finansowej spółki (zysk). Spółka musi jednak dysponować zbadanym sprawozdaniem finansowym za okres minimum jednego kwartału oraz podać powody, dla których zamierza wejść na rynek publiczny[7].

Rynek pozagiełdowy jest również pod wieloma względami tańszy od rynku giełdowego. Spółki publiczne, występując na rynku pozagiełdowym, zwolnione są z obowiązku sporządzania pełnego prospektu emisyjnego. Zamiast tego przedstawiają one memorandum informacyjne, które jest dokumentem krótszym i mniej kosztownym w opracowaniu. MTS-CeTO pobiera także niższe opłaty z tytułu wprowadzenia akcji do obrotu oraz niższe opłaty transakcyjne. Szczegółowo przedstawia to tabela 4.

Tabela 4. Koszty ponoszone przez spółki publiczne związane z wprowadzeniem ich papierów wartościowych na GPW i MTS-CeTO

Rodzaje opłat Rynki na Giełdzie Papierów

Wartościowych

Centralna Tabela Ofert
Za wprowadzenie

do obrotu akcji

Podstawowy: od 14 000 zł do 90 000 zł

(0,03% wartości emisji)

Od 4 000 zł do 25 000 zł

(0,02% wartości emisji)

Równoległy: od 8 000 zł do 34 000 zł

(0,03% wartości emisji)

Wolny: 3 000 zł
Za wprowadzenie

do obrotu obligacji

Podstawowy: od 14 000 zł do 96 000 zł

(0,015% wartości emisji)

Od 4 000 zł do 25 000 zł

(0,01% wartości emisji)

Równoległy: od 8 000 zł do 34 000 zł

(0,015% wartości emisji)

Wolny: 3 000 zł
Za notowanie akcji

(rocznie)

Podstawowy: od 12 000 zł do 60 000 zł (0,02% wartości emisji) Centralny: od 6 000 zł do 40 000 zł

(0,015% wartości rynkowej)

Równoległy: od 6 000 zł do 30 000 zł

(0,02% wartości emisji)

Powszechny: od 3 000 zł do 20 000

zł (0,015% wartości rynkoewj)

Wolny: 3 000 zł
Za notowanie

innych papierów

wartościowych

(rocznie)

Podstawowy: od 12 000 zł do 60 000 zł

(0,01% wartości emisji)

Od 3 000 zł do 20 000 zł

(0,01% wartości emisji)

Równoległy: od 6 000 zł do 30 000 zł

(0,01% wartości emisji)

Wolny: 3 000 zł
Źródło: A. Skowronek – Mielczarek, Małe…, op. cit., s. 51

Należy jednak podkreślić, że udział kosztów wyszczególnionych w tabeli jest tylko jedną z części składowych nakładów, jakie należy ponieść w związku z emisją publiczną. Najbardziej istotny ich element stanowią koszty związane z wypełnieniem obowiązków informacyjnych oraz opłatami instytucji pośredniczących[8]. Przykładem mogą być koszty, jakie zostały poniesione przez trzy spółki, które weszły na rynek CeTO w 1999 r.[9]:

  • Zakład Produkcji Urządzeń Mechanicznych B.Wypychewicz – 125 500 zł,
  • Krak – Brokers – 131 000 zł,
  • Nowomag – 161 000 zł.

(średnio dla jednej spółki – 139 000 zł)

Jednocześnie należy jednak zilustrować koszty, jakie poniosły przykładowe spółki97, które w 2003 r. weszły na giełdę:

  • Getin – 1 030 000 zł,
  • Hoga – 600 000 zł,
  • Hoop – 2 520 000 zł.

Oczywiście, wpływy z emisji akcji były w przypadku tych spółek odpowiednio wyższe (9 – 63 mln zł). Konieczność poniesienia tak wysokich kosztów, a także wielkość środków, które zostają w ten sposób pozyskane i wymagają odpowiedniego zaabsorbowania, zamyka jednak dostęp do finansowania poprzez GPW większości firm z sektora MŚP. Dlatego też, w dalszej części pracy, dokładniej omówiony zostanie rynek pozagiełdowy.

Na rynku MTS-CeTO S.A. wyróżniamy rynek powszechny oraz rynek centralny. Różnią się one wymogami, jakie stawiane są spółkom pragnącym wyemitować na nich swe akcje. Firmy o lepszej kondycji finansowej, bądź też firmy istniejące na rynku nieco dłużej, notowane są przede wszystkim na rynku centralnym. Rynek powszechny wydaje się być z kolei szansą dla przedsiębiorstw młodych oraz np. przedsiębiorstw ponoszących straty w związku z realizacją określonych projektów inwestycyjnych. Różnice te obrazuje tabela 5.

Tabela 5. Porównanie wymogów dopuszczeniowych na rynku powszechnym i centralnym MTS-CeTO

Wymogi dopuszczeniowe Rynek powszechny

MTS-CeTO

Wartość minimalna emisji akcji brak
Minimalna wartość księgowa spółki brak
Wartość minimalna kapitału akcyjnego brak
Minimalne rozproszenie akcji pomiędzy akcjonariuszy publicznych

posiadających mniej niż 5% głosów na WZA. Wymóg jest spełniony,

jeżeli w posiadaniu tych akcjonariuszy publicznych znajduje się

brak

97 Z. Kazimierczak, Debiut nie jest tak drogi i trudny…, „Puls Biznesu”, 06.10.2003 r.

określona ilość akcji
Minimalna liczba akcjonariuszy brak
Zbadane sprawozdania finansowe za liczbę lat 1 rok obrotowy bez określenia

liczby miesięcy

Regulamin obrotu
Wymogi dopuszczeniowe Rynek

powszechny

Rynek centralny
Nie jest prowadzone postępowanie

upadłościowe lub nie została otwarta

likwidacja

tak tak
Bezpieczeństwo obrotu nie istnieje

zagrożenie

bezpieczeństwa

obrotu

nie istnieje zagrożenie bezpieczeństwa

obrotu

Liczba podmiotów organizujących

rynek

brak obligatoryjnie: co najmniej dwóch
Czas trwania nieokreślony minimum 4 pełne kwartały – dla spółek

o kapitałach poniżej 100.000 zł

Minimalny zysk netto nie określony obligatoryjnie: osiągnięto zysk za

ostatnie cztery kwartały łącznie – dla

spółek działających dłużej niż 2 lata lub

o kapitałach poniżej 100.000 zł

Rentowność kapitałów własnych brak fakultatywnie*: wyższa od wskaźnika

inflacji w każdym z ostatnich pełnych 2

lat obrotowych

Płynność i wartość obrotu brak fakultatywnie*: osiągnięta na rynku

powszechnym powyżej dwukrotności

wartości średnich dla tego rynku w

okresie ostatnich 4 kwartałów

Przeprowadzenie publicznej subskrypcji

lub sprzedaży oraz objęcie przez

akcjonariuszy pakietów akcji,

uprawniających do wykonywania poniżej

brak fakultatywnie*: co najmniej 20% akcji

wprowadzonych do obrotu na rynku

5% głosów na WZA
Dla emitentów wpisanych do RHB w

okresie ostatnich 2 lat kalendarzowych

brak fakultatywnie*: wysokość kapitału

akcyjnego jak i wartość księgowa

przewyższa 100.000.000 zł

* fakultatywnie oznacza konieczność spełnienia jednego z wymogów do wyboru.

Żródło: Informacje z serwisu internetowego, 31.10.2004 r.

Dla obu rynków podstawowym warunkiem, który decyduje o możliwości dopuszczenia papierów wartościowych do publicznego obrotu na MTS-CeTO S.A., jest przygotowanie przez spółkę odpowiedniej dokumentacji oraz wymóg, aby wobec emitenta nie było prowadzone postępowanie upadłościowe, nie została otwarta likwidacja oraz nie istniało zagrożenie jego obrotu.

[1]   M. Kachniewski, P. Piłat, J. Siatkowski, B. Tropa, Oferta dla firm średnich – finansowanie małych i średnich przedsiębiorstw poprzez fundusze inwestycyjne i publiczny rynek kapitałowy [w:] Finansowanie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw, Polska Fundacja Promocji i Rozwoju Małych i Średnich Przedsiębiorstw, Warszawa 2000, s. 103,

[2]   Art. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz. U. nr 64, poz. 594).

[3]   M. Kachniewski, P. Piłat, J. Siatkowski, B. Tropa, Oferta dla firm…, op. cit.

[4]   Ibidem, s. 101.

[5]     Rynek papierów wartościowych Centralnej Tabeli Ofert, Centralna Tabela Ofert S.A., s. 7

[6]   Informacje ze strony internetowej, 31.10.2004 r.

[7]    Rynek kapitałowy – funkcjonowanie giełdy papierów wartościowych ze szczególnym uwzględnieniem Centralnej Tabeli Ofert S.A., Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości, Warszawa 2003, s. 9.

[8]   Ibidem, s. 15.

[9]   Informacje z serwisu internetowego 31.10.2004 r.

Wskaźnik zaangażowania majątku dla PTE „DOM”

Kolejnym rodzajem wskaźników stosowanych w analizie finansowej są wskaźniki obrotowości. Są one również nazywane wskaźnikami sprawności działania, umożliwiają bowiem ocenę efektywności wykorzystania zasobów majątkowych przedsiębiorstwa. Ich istotą jest rozpatrywanie relacji między odpowiednim wskaźnikiem dynamicznym, wyrażającym przychód ze sprzedaży w cenach brutto, netto lub kosztach własnych, a wskaźnikiem statycznym, wyrażającym przeciętny stan zaangażowanych w działalności składników majątkowych. Taka relacja w warunkach działalności produkcyjnej jest określana także jako wskaźnik produktywności majątku. Określa to poniższy wzór:

przychód ze sprzedaży (inwestycji)

Wskaźnik obrotowości   = —————————————————

(produktywności) majątku   przeciętny stan majątku

 

Wskaźnik obrotowości (produktywności) majątku dla PTE „DOM” za rok 2000 wynosi 0,0143.

Odwrotna relacja natomiast jest wskaźnikiem zaangażowania majątku. Liczy się go następująco:

przeciętny stan majątku

Wskaźnik zaangażowania   = —————————————

majątku                             przychód ze sprzedaży (inwestycji)

 

Wskaźnik zaangażowania majątku dla PTE „DOM” za rok 2000 wynosi 69,87.

Rentowność jest odpowiednio obliczonym wynikiem finansowym działalności gospodarczej przedsiębiorstwa i może wystąpić jako zyskowność lub deficyt. Zyskowność wiąże się z osiąganiem przez daną firmę dodatniego wyniku finansowego. Odwrotnością zyskowności jest natomiast deficytowość odnotowania w przypadku wystąpienia straty jako ujemnego wyniku finansowego.

Celem działalności przedsiębiorstwa jest osiąganie maksymalnego zysku i wynikającego z tego rentowności. Zysk jako cel nie jest dogmatem, ale wynika z rzeczowego zapotrzebowania firmy na zasilanie w nowe, własne środki finansowe. W przedsiębiorstwie nastawionym na sukces postępowanie wszystkich podmiotów powinno być zgodne z wyznaczoną drogą, która obejmuje trzy elementy: wzrost, rozwój i dochód.

Rentowność finansowa jest rozumiana jako osiąganie przychodów przewyższających koszty jej prowadzenia.

PTE „DOM” jak wynika z powyższej analizy jest funduszem rentownym, o wysokim wskaźniku zaangażowania majątku własnego, bardzo niskich zobowiązaniach, wysokiej wypłacalności i płynności finansowej.

Przy aktywach 34 939 609,96 złotych Towarzystwo osiągnęło wynik finansowy roku 2000 na poziomie 3 074 278,10 złotych.

Zewnętrzne czynniki istotne dla rozwoju Grupy PKN

Perspektywy rozwoju polskiego rynku

Oczekuje się, że Polska będzie jednym z najbardziej atrakcyjnych rynków produktów naftowych w europie w perspektywie średnioterminowej. Jest to spowodowane stosunkowo dużą liczbą mieszkańców (ok.39 mln), potencjałem dalszego wzrostu gospodarczego i wzrostu dochodów ludności oraz oczekiwaniem, że bieżący deficyt w zakresie niektórych kluczowych produktów będzie się utrzymywał.

Benzyny

Pomimo znacznych inwestycji krajowych rafinerii (w szczególności PKN i Rafinerii Gdańskiej), mających na celu zwiększenie produkcji paliw silnikowych, oczekuje się, że Polska pozostanie, w dającej się przewidzieć perspektywie, importerem benzyn. W związku z utrzymywaniem się deficytu, ceny benzyn w Polsce powinny nadal odzwierciedlać alternatywny koszt nabycia tych produktów z importu.

Oleje napędowe

Sytuacja przedstawia się inaczej w zakresie olejów napędowych. Działania rządu zmierzające do ograniczenia substytucji olejów napędowych przez lekki olej opałowy powinny spowodować powrót trendu wzrostowego w zakresie zużycia olejów napędowych. Zmniejszenie zużycia olejów napędowych w latach 1997 i 1998, w powiązaniu z gwałtownym wzrostem zużycia lekkiego oleju opałowego w tym okresie, wskazuje potencjalną skalę tego zjawiska.

Konkurencja

Bardzo silna pozycja konkurencyjna Grupy PKN na polskim rynku jest wzmocniona przez bezpośredni dostęp do infrastruktury logistycznej, dzięki której PKN korzysta z przewagi kosztowej wobec konkurentów. Fakt pełnego zintegrowania części rafineryjnej i petrochemicznej kompleksu w Płocku jest kolejnym czynnikiem zwiększającym konkurencyjność i umożliwiającym przewagę kosztową PKN. Duża elastyczność w zakresie pozyskiwania ropy naftowej (dzięki dostępowi do dwóch niezależnych rurociągów naftowych) pozwala również uzyskiwać konkurencyjne warunki nabywania tego surowca. Zniesienie barier celnych od 2001 r. może jednak spowodować wzrost konkurencji na polskim rynku. Powyższą tezę potwierdzają próby budowy baz magazynowych na Wybrzeżu. Międzynarodowe koncerny ogłaszają również plany zwiększania swojej obecności na rynku detalicznym, poprzez rozbudowę swoich sieci stacji paliw. Znaczące inwestycje (w szczególności w pogłębieniu przerobu), jakie zostaną zrealizowane przez rafinerie zlokalizowane w Europie Środkowowschodniej w ciągu najbliższych kilku lat, również mogą spowodować wzrost konkurencji na rynku regionalnym.

Marże hurtowe i detaliczne

Ogólny poziom cen ropy naftowe jest mniej istotny dla Grupy PKN, aniżeli marża pomiędzy realizowaną ceną sprzedaży poszczególnych produktów a kosztami ich produkcji, wśród których największą pozycją są koszty ropy naftowej. Od czasu uwolnienia cen paliw w Polsce w lutym 1997 r. krajowe rafinerie stosują system cen oparty na parytecie importowym. Polega on na ustaleniu takich cen na produkty rafineryjne i petrochemiczne, które odzwierciedlają koszty importu tych produktów. Taki system ustalania cen sprzyja utrzymywaniu marży hurtowej na optymalnym poziomie. Z tego powodu ceny w Polsce są z reguły wyższe od cen wynikających z notowań dla Europy północno-zachodniej, gdyż odzwierciedlają m.in. koszty transportu do Polski, opłaty celne oraz średnie koszty transportu na terenie Polski.

Regulacje

Proces wstępowania Polski do Unii Europejskiej wymaga dostosowania niektórych przepisów do obowiązujących w UE. Dyrektywy UE w zakresie ochrony środowiska oraz wymagania jakościowe w stosunku do niektórych produktów naftowych są szczególnie ważne dla działalności Grupy PKN. Obecne wymagania w zakresie tworzenia zapasów obowiązkowych paliw oraz wdrożenie propozycji, by obowiązkiem tym objąć wszystkich importerów paliw, mogą również wpłynąć na wyniki finansowe osiągane przez Grupę PKN.

Zarząd przewidział znaczące inwestycje oraz wydatki niezbędne dla zapewnienia zgodności z wymogami Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska. Utworzono także rezerwy na prawdopodobne koszty związane z usuwaniem skutków zanieczyszczeń środowiska. Łączna kwota utworzonych rezerw wynosi 536 mln PLN, z czego zasadniczą część stanowią rezerwy na prawdopodobne koszty związane z usuwaniem skutków zanieczyszczeń i skażeń środowiska na terenie stacji paliw i baz magazynowych CPN w wysokości 520 mln PLN [8, s. 220].

Analiza kondycji finansowej przedsiębiorstwa i ocena zamierzeń inwestycyjnych

Sprawozdania finansowe dają ogólny obraz sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Obraz ten wymaga dalszych szczegółowych analiz. Analizy te prowadzi się konstruując różnego rodzaju wskaźniki finansowe oparte na danych ze sprawozdań finansowych.

Zrealizowanie planów inwestycyjnych PKN zależeć będzie od dostępności wystarczających środków finansowych, zarówno własnych, jak i pochodzenia zewnętrznego. Natura rozważanych inwestycji oraz istnienie wielu wariantów opracowanych przez Zarząd, sprawiają, że PKN ma dużą dozę swobody w odniesieniu do tych planów. Kluczowe priorytety inwestycyjne na kilka kolejnych lat determinowane są przez:

–         konieczność rozbudowy i unowocześnienia istniejącej sieci sprzedaży hurtowej i detalicznej dla uzyskania pozycji konkurencyjnej na rynku paliw,

–         regulacje w zakresie jakości paliw, które prawdopodobnie obejmują Polskę w 2005 r.,

–         inne możliwe wydatki dla spełnienia wymogów UE w zakresie ochrony środowiska.

Zarząd PKN, przygotowując plany, opiera się na stworzonych wariantach inwestycyjnych. Umożliwia to porównanie oraz nadanie hierarchii ważności możliwym wydatkom inwestycyjnym w najbliższych latach. Podsumowanie planowanego programu inwestycji zostało przedstawione w poniższej tabeli.

Tabela 8. Planowany program inwestycyjny.

  1999 – 2000 2001 – 2005
Wartość w mld PLN Udział w % Wartość w mld PLN Udział w %
Inwestycje rafineryjne 1,8 51,4 1,4 36,8
Stacje paliw i terminale 1,4 40,0 2,2 57,9
Rurociągi i składowanie 0,3 8,6 0,2 5,3
Planowane wydatki inwestycyjne 3,5 100 3,8 100

Źródło: Prospekt Emisyjny Polskiego Koncernu Naftowego S.A.

Poza przedstawionym wyżej planem inwestycyjnym Zarząd rozważa dodatkowo rozbudowę części petrochemicznej kompleksu w Płocku. Opcja ta zakłada poniesienie nakładów inwestycyjnych w łącznej kwocie ok. 1,1 mld USD. Dla jej realizacji konieczne jest zawarcie wielu umów typu joint – ventura (wielkość nakładów ponoszonych przez Spółkę będzie zależeć od ostatecznego kształtu tych umów). W przypadku gdyby PKN nie udało się znaleźć odpowiednich do tego celu partnerów lub analizy marketingowo – ekonomiczne nie byłyby pozytywne, decyzje dotyczące opcji ulegną modyfikacji.

W latach 2005-2010 rozważane jest dalsze pogłębienie stopnia przerobu ropy naftowej poprzez budowę instalacji przetwarzających ciężkie frakcje i pozostałość próżniową na paliwa i olej opałowy.

Inwestycje rafineryjne

Począwszy od roku 1993 dokonano znacznych inwestycji w modernizacji rafineryjnej kompleksu w Płocku. Program obejmował budowę instalacji hydroodsiarczania pozostałości próżniowej, instalacji reformingu z regeneracją ciągłą katalizatora, instalacji hydrokrakingu, instalacji DRW VI wraz z kilkoma drobniejszymi projektami dotyczącymi infrastruktury, które mają zostać ukończone przed końcem 2000 r. Łączne nakłady na obecnie realizowany program inwestycyjny w części rafineryjnej wynieść mają około 2 mld USD (według stanu na koniec sierpnia 1999r. Zarząd szacuje realizację tych inwestycji na poziomie 90%). Program ten ma zostać zakończony 2001 r. Jego podstawowe cele to:

–         dostosowanie rafinerii do produkcji paliw silnikowych o znacznie podwyższonej jakości, spełniających wymagania nowych norm, które w styczniu 2000 r. wejdą w życie w UE;

–         zwiększenie konwersji ciężkich frakcji ropy naftowej i zwiększenie uzysku benzyn oraz olejów opałowych;

–         poprawa elastyczności w zakresie przetwarzania gatunków ropy naftowej o różnej zawartości wagowej siarki, w łącznie z możliwości przerobu wyłącznie ropy naftowej typu Ural o stosunkowo wysokiej zawartości siarki przy jednoczesnym przestrzeganiu przepisów z zakresu ochrony środowiska.

 

Najważniejsze rozważane obecnie inwestycje w części rafineryjnej kompleksu rafineryjno- petrochemicznego w Płocku obejmują unowocześnienie i rozbudowę urządzeń do blendingu olejów napędowych, budowę instalacji reformingu VII, budowę instalacji TAME, inwestycje związane z odsiarczaniem olejów napędowych, a także modernizację i rozbudowę urządzeń służących do składowania i dystrybucji paliw.

Po zakończeniu programu rafineria w Płocku powinna osiągnąć wskaźnik kompleksowości Nelsona 10,5 znacznie przewyższający aktualną średnią wartość tego wskaźnika dla rafinerii środkowo – i wschodnioeuropejskich, a jej zdolność przerobowa, uwzględniając modernizację instalacji DRW III, powinna wzrosnąć do 16,0 – 17,8 mln ton rocznie (w zależności od rodzaju ropy) od czwartego kwartału 2001 r.

 

Stacje paliw i terminale

Program planowany dla sieci stacji paliw obejmuje wybudowanie nowych stacji, zmodernizowanie istniejących (łącznie z rozszerzeniem oferowanego zakresu towarów i usług nie związanych z paliwami), zwiększenie poziomu automatyzacji stacji paliw, nabycie stacji od konkurentów oraz nabycie gruntów zlokalizowanych w pobliżu autostrad i dróg szybkiego ruchu. Zarząd przewiduje, że liczba stacji paliw w sieci Grupy PKN wzrośnie o ponad 300 (co oznaczałoby wzrost o około 16%) pomiędzy rokiem 1999 i 2005. podstawowymi celami programu są: poprawienie pozycji konkurencyjnej sieci stacji Grupy PKN w stosunku do stacji koncernów zachodnich oraz spełnienie wymogów związanych z ochroną środowiska.

 

Rurociągi i terminale składowe

Głównymi przedsięwzięciami w tym zakresie są: budowa nowego rurociągu produktowego i nowego terminalu składowego w Ostrowie Wielkopolskim oraz przekształcenie należących do Grupy kawern solnych, leżących w pobliżu rurociągów naftowych i produktowych w zbiorniki składowe dla ropy i produktów rafineryjnych. Inwestycje te mają na celu znacząco wzmocnić infrastrukturę logistyczną Grupy PKN służącą produkcji rafineryjno – petrochemicznej oraz dystrybucji, a także umożliwić składowanie obowiązkowych zapasów paliw i ropy.

Opcja petrochemiczna

Zarząd PKN rozważa budowę instalacji olefin i poliolefin w Płocku, która miałaby zakończyć się w 2006 r., której całkowite koszty wyniosłyby ponad 1,1 mld USD. Plan ten obejmowałby:

–         nową instalacje etylenową , budowaną w dwóch fazach – o całkowitej zdolności przerobowej 600 tys. ton etylenu rocznie,

–         dwie instalacje polietylenu o łącznej zdolności przerobowej 500 tys ton rocznie,

–         nową instalację polipropylenu o zdolności przerobowej 250 tys. ton rocznie.

Biorąc pod uwagę potencjalną skalę całkowitych inwestycji w części petrochemicznej kompleksu w Płocku, Zarząd prowadzi wstępne rozmowy z wieloma potencjalnymi partnerami przed podjęciem ostatecznej decyzji co do zrealizowania tej opcji. Inwestycja ta ma na celu znacząco zwiększyć zdolności produkcyjne PKN w zakresie petrochemikaliów, co według Zarządu PKN nie tylko zwiększy udział Grupy w rynku petrochemikaliów w Polsce, ale także pozwoli na wejście na rynki eksportowe [8, s. 210].

Zysk

Obowiązkowe wypłaty z zysku wynosiły dla Grupy PKN ORLEN 28 mln PLN, 13 mln PLN odpowiednio w 1997 r. i 1998 r. Obowiązek uiszczania wypłat z zysku na rzecz Skarbu Panstwa dotyczy wszystkich spółek będących w 100% własnością Skarbu Panstwa (Jednoosobowe spółki Skarbu Pafistwa). Roczna wysokość wypłat z zysku jest ustalona na poziomie 15% wartości zysku przed opodatkowaniem, pomniejszonego o wartość podatku od osób prawnych (CIT). Zmniejszenie wartości obowiązkowych wyplat z zysku w 1998 r. było rezultatem przeniesienia 75% akcji CPN na Naftę Polską S.A. w lipcu 1998 r. Transfer ten spowodował, iż żaden z podmiotów należących do Grupy PKN ORLEN nie podlegał w 1999 r. obowiązkowi dokonywania wypłat z zysku na rzecz Skarbu Panstwa.

W wyniku opisanych powyżej czynników skonsolidowany wynik netto pro forma Grupy PKN ORLEN wynosił w 1997 r., 1998 r., i 1999 r. odpowiednio 794 mln PLN, 687 mln PLN i 814 mln PLN [3,s. III /11-12].

Koszty operacyjne

Koszty surowców i energii, obejmujące koszty zakupu ropy naftowej i pozostałych surowców oraz koszty zakupu energii koniecznej do prowadzenia działalności, wynosiły w opisywanym okresie odpowiednio 6.122 mln PLN, 4.667 mln PLN i 6.436 mln PLN. W ujęciu procentowym stanowiło to odpowiednio 37,2%, 29,5% i 31,4% wartości przychodów ze sprzedaży. Zmniejszenie wartości kosztów surowców i energii w 1998 r. o 23,8% w stosunku do roku poprzedniego było związane głównie ze znacznym spadkiem cen ropy nabywczej przez PKN ORLEN w następstwie ogólnego spadku światowych cen ropy. W1999 r. koszty surowców i energii zwiększyły się o 37,9% w porównaniu z rokiem 1998, co było związane głównie ze wzrostem cen ropy na rynkach międzynarodowych i wzrostem kursu dolara.

Wartość sprzedanych towarów i materiałów zmniejszyła sięw 1998 r. o 12,4% z 3.613 mln PLN w 1997 r. do 3.167 mln PLN w 1998 r. Spadek wartości sprzedanych towarów i materiałów był w 1998 r. spowodowany zmniejszeniem wolumenu i cen kupowanych towarów, głownie paliw i olejów nabywanych przez CPN w celu odsprzedaży. W 1999 r. nastąpił minimalny spadek wartości sprzedanych towarów i materiałów (zaledwie o 0,1%).

Na koszty usług obcych, jakie ponosi PKN ORLEN, składają się w największym stopniu płatności dla PERN, DEC i PKP za transport ropy naftowej i produktów paliwowych, opłaty dla PERN i Naftobaz za składowanie ropy naftowej oraz produktów paliwowych i Naftoportu oraz Portu Północnego za rozładunek i przechowanie ropy naftowej, koszty utrzymania i remontów. Koszty usług obcych wzrosły w 1998 r. o 17,0% w stosunku do roku poprzedniego do poziomu 1.016 mln PLN w porównaniu z 868 mln PLN w 1997 r. W 1999 r. koszty usług obcych wzrosły o 27,2% do poziomu 1.293 mln PLN. Wzrost kosztów usług obcych był spowodowany podwyżką, opłat za transport i składowanie paliw przez PERN, DEC i Naftobazy, a w mniejszym stopniu wzrostem wolumenu przetworzonego surowca i sprzedanych produktów. Do czynników wpływających na łączny wzrost kosztów usług obcych Grupy PKN ORLEN należały czynniki inflacyjne, większe ilości produkowanych, transportowanych i magazynowanych paliw oraz procesy restrukturyzacyjne, w wyniku których utworzone zostało 7 nowych spółek na bazie służb utrzymania ruchu oraz 15 spółek na bazie służb serwisowych. W przypadku DEC i Naftobaz wzrost kosztów spowodowany był również wydzieleniem ich ze struktur byłej CPN, odpowiednio w listopadzie 1996 r. i lipcu 1997 r. Od momentu wydzielenia spółki te zaczęły pobierać od byłej CPN opłaty według cen rynkowych, odzwierciedlających w większym stopniu ich koszt jako oddzielnych podmiotów.

Koszty zatrudnienia obejmują głównie wynagrodzenia i dodatkowe świadczenia na rzecz pracowników wraz z narzutami. W kolejnych latach opisywanego okresu wynosiły one odpowiednio 646 mln PLN, 697 mln PLN i 795 mln PLN. Oznacza to wzrost kosztów plac z narzutami o 7,8% w 1998 r. i 14,1% w 1999 r. Redukcja zatrudnienia złagodziła wpływ czynników inflacyjnych na wzrost kosztów plac. Dodatkowo w 1998 r. nie wypłacono rocznej nagrody, której łączna wartość w 1997 r. wyniosła 33 mln PLN. Wzrost kosztów zatrudnienia w 1999 r. wynikał z podwyżek plac związanych z inflacją, oraz wypłaconej w kwocie 16,3 mln PLN nagrody dla pracowników CPN z okazji 55-lecia firmy.

Grupa PKN ORLEN wypłaciła w kolejnych latach opisywanego okresu nagrody jubileuszowe i odprawy emerytalne w łącznej kwocie odpowiednio 14 mln PLN, 13 mln PLN i 15 mln PLN. Średni poziom zatrudnienia w PKN ORLEN obniżył się w latach 1997-1999, co było związane z przeprowadzanym w Spółce procesem restrukturyzacji głownie z powodu przeniesienia części pracowników do spółek zależnych i stowarzyszonych i ze stosunkowo dużą liczbą osób przechodzących na wcześniejsze emerytury.

Zgodnie z przyjętym programem kompensacyjnym Grupa PKN ORLEN dokonuje dodatkowych wypłat z tytułu odpraw w przypadku realizacji przekształceń organizacyjnych (związanych z koniecznością zwolnień pracowników).

Zgodnie z przyjętą przez Grupę PKN ORLEN długofalową strategią rozwoju, w przypadku przeprowadzenia dodatkowych działań restrukturyzacyjnych może nastąpić wzrost kosztów zatrudnienia w krótkim i średnim terminie.

Wartość amortyzacji wzrosła w 1998 r. o 22,9% (z 412 mln PLN w 1997 r. do 506 mln w 1998 r.) i o 25,2% (do 634 mln PLN) w 1999 r. Spowodowane było to głownie oddaniem do eksploatacji nowych i zmodernizowanych instalacji zarówno w 1998 r., jak i 1999 r.

Podatki i opłaty obejmują głownie podatek akcyzowy, podatek od nieruchomości i podatek VAT od wydatków nie stanowiących kosztów uzyskania przychodu, który nie podlega zwrotowi. W 1998 r. odnotowano wzrost wartości kosztu podatków i opłat o 39,8%, z 3.859 mln PLN w 1997 r. do 5.394 mln w 1998 r. i o 36,3%, do 7.353 mln PLN w 1999 r. Główną przyczyną tak znaczącego wzrostu wartości kosztów z tytułu podatków i opłat był wzrost wartości naliczonego podatku akcyzowego o 37,9% w 1998 r. i 40,0% w 1999 r. w stosunku do roku poprzedniego. Wartość podatku akcyzowego, jakim obciążona była Grupa PKN ORLEN, wynosiła w kolejnych latach 1997, 1998 i 1999 odpowiednio 3.729 mln PLN, 5.141 mln PLN i 7.198 mln PLN. Przyczyną tak znaczącego wzrostu kosztów z tytułu podatku akcyzowego była 4-krotna w 1998 r. i 4-krotna w 1999 r. podwyżka stopy podatku akcyzowego na produkty rafineryjne . Wzrost podatku i opłat był spowodowany również wzrostem kosztów z tytułu podatków od nieruchomości, w wyniku podwyższenia stawek tego podatku przez władze lokalne. Dodatkowym czynnikiem mającym wpływ na wzrost podatków i opłat były oddane do użytku obiekty inwestycyjne oraz nie podlegający odliczeniu podatek VAT [3, s. III / 9 – 11].