Archiwa kategorii: Prace magisterskie

Wskaźnik zaangażowania majątku dla PTE „DOM”

Kolejnym rodzajem wskaźników stosowanych w analizie finansowej są wskaźniki obrotowości. Są one również nazywane wskaźnikami sprawności działania, umożliwiają bowiem ocenę efektywności wykorzystania zasobów majątkowych przedsiębiorstwa. Ich istotą jest rozpatrywanie relacji między odpowiednim wskaźnikiem dynamicznym, wyrażającym przychód ze sprzedaży w cenach brutto, netto lub kosztach własnych, a wskaźnikiem statycznym, wyrażającym przeciętny stan zaangażowanych w działalności składników majątkowych. Taka relacja w warunkach działalności produkcyjnej jest określana także jako wskaźnik produktywności majątku. Określa to poniższy wzór:

przychód ze sprzedaży (inwestycji)

Wskaźnik obrotowości   = —————————————————

(produktywności) majątku   przeciętny stan majątku

 

Wskaźnik obrotowości (produktywności) majątku dla PTE „DOM” za rok 2000 wynosi 0,0143.

Odwrotna relacja natomiast jest wskaźnikiem zaangażowania majątku. Liczy się go następująco:

przeciętny stan majątku

Wskaźnik zaangażowania   = —————————————

majątku                             przychód ze sprzedaży (inwestycji)

 

Wskaźnik zaangażowania majątku dla PTE „DOM” za rok 2000 wynosi 69,87.

Rentowność jest odpowiednio obliczonym wynikiem finansowym działalności gospodarczej przedsiębiorstwa i może wystąpić jako zyskowność lub deficyt. Zyskowność wiąże się z osiąganiem przez daną firmę dodatniego wyniku finansowego. Odwrotnością zyskowności jest natomiast deficytowość odnotowania w przypadku wystąpienia straty jako ujemnego wyniku finansowego.

Celem działalności przedsiębiorstwa jest osiąganie maksymalnego zysku i wynikającego z tego rentowności. Zysk jako cel nie jest dogmatem, ale wynika z rzeczowego zapotrzebowania firmy na zasilanie w nowe, własne środki finansowe. W przedsiębiorstwie nastawionym na sukces postępowanie wszystkich podmiotów powinno być zgodne z wyznaczoną drogą, która obejmuje trzy elementy: wzrost, rozwój i dochód.

Rentowność finansowa jest rozumiana jako osiąganie przychodów przewyższających koszty jej prowadzenia.

PTE „DOM” jak wynika z powyższej analizy jest funduszem rentownym, o wysokim wskaźniku zaangażowania majątku własnego, bardzo niskich zobowiązaniach, wysokiej wypłacalności i płynności finansowej.

Przy aktywach 34 939 609,96 złotych Towarzystwo osiągnęło wynik finansowy roku 2000 na poziomie 3 074 278,10 złotych.

Zewnętrzne czynniki istotne dla rozwoju Grupy PKN

Perspektywy rozwoju polskiego rynku

Oczekuje się, że Polska będzie jednym z najbardziej atrakcyjnych rynków produktów naftowych w europie w perspektywie średnioterminowej. Jest to spowodowane stosunkowo dużą liczbą mieszkańców (ok.39 mln), potencjałem dalszego wzrostu gospodarczego i wzrostu dochodów ludności oraz oczekiwaniem, że bieżący deficyt w zakresie niektórych kluczowych produktów będzie się utrzymywał.

Benzyny

Pomimo znacznych inwestycji krajowych rafinerii (w szczególności PKN i Rafinerii Gdańskiej), mających na celu zwiększenie produkcji paliw silnikowych, oczekuje się, że Polska pozostanie, w dającej się przewidzieć perspektywie, importerem benzyn. W związku z utrzymywaniem się deficytu, ceny benzyn w Polsce powinny nadal odzwierciedlać alternatywny koszt nabycia tych produktów z importu.

Oleje napędowe

Sytuacja przedstawia się inaczej w zakresie olejów napędowych. Działania rządu zmierzające do ograniczenia substytucji olejów napędowych przez lekki olej opałowy powinny spowodować powrót trendu wzrostowego w zakresie zużycia olejów napędowych. Zmniejszenie zużycia olejów napędowych w latach 1997 i 1998, w powiązaniu z gwałtownym wzrostem zużycia lekkiego oleju opałowego w tym okresie, wskazuje potencjalną skalę tego zjawiska.

Konkurencja

Bardzo silna pozycja konkurencyjna Grupy PKN na polskim rynku jest wzmocniona przez bezpośredni dostęp do infrastruktury logistycznej, dzięki której PKN korzysta z przewagi kosztowej wobec konkurentów. Fakt pełnego zintegrowania części rafineryjnej i petrochemicznej kompleksu w Płocku jest kolejnym czynnikiem zwiększającym konkurencyjność i umożliwiającym przewagę kosztową PKN. Duża elastyczność w zakresie pozyskiwania ropy naftowej (dzięki dostępowi do dwóch niezależnych rurociągów naftowych) pozwala również uzyskiwać konkurencyjne warunki nabywania tego surowca. Zniesienie barier celnych od 2001 r. może jednak spowodować wzrost konkurencji na polskim rynku. Powyższą tezę potwierdzają próby budowy baz magazynowych na Wybrzeżu. Międzynarodowe koncerny ogłaszają również plany zwiększania swojej obecności na rynku detalicznym, poprzez rozbudowę swoich sieci stacji paliw. Znaczące inwestycje (w szczególności w pogłębieniu przerobu), jakie zostaną zrealizowane przez rafinerie zlokalizowane w Europie Środkowowschodniej w ciągu najbliższych kilku lat, również mogą spowodować wzrost konkurencji na rynku regionalnym.

Marże hurtowe i detaliczne

Ogólny poziom cen ropy naftowe jest mniej istotny dla Grupy PKN, aniżeli marża pomiędzy realizowaną ceną sprzedaży poszczególnych produktów a kosztami ich produkcji, wśród których największą pozycją są koszty ropy naftowej. Od czasu uwolnienia cen paliw w Polsce w lutym 1997 r. krajowe rafinerie stosują system cen oparty na parytecie importowym. Polega on na ustaleniu takich cen na produkty rafineryjne i petrochemiczne, które odzwierciedlają koszty importu tych produktów. Taki system ustalania cen sprzyja utrzymywaniu marży hurtowej na optymalnym poziomie. Z tego powodu ceny w Polsce są z reguły wyższe od cen wynikających z notowań dla Europy północno-zachodniej, gdyż odzwierciedlają m.in. koszty transportu do Polski, opłaty celne oraz średnie koszty transportu na terenie Polski.

Regulacje

Proces wstępowania Polski do Unii Europejskiej wymaga dostosowania niektórych przepisów do obowiązujących w UE. Dyrektywy UE w zakresie ochrony środowiska oraz wymagania jakościowe w stosunku do niektórych produktów naftowych są szczególnie ważne dla działalności Grupy PKN. Obecne wymagania w zakresie tworzenia zapasów obowiązkowych paliw oraz wdrożenie propozycji, by obowiązkiem tym objąć wszystkich importerów paliw, mogą również wpłynąć na wyniki finansowe osiągane przez Grupę PKN.

Zarząd przewidział znaczące inwestycje oraz wydatki niezbędne dla zapewnienia zgodności z wymogami Unii Europejskiej w zakresie ochrony środowiska. Utworzono także rezerwy na prawdopodobne koszty związane z usuwaniem skutków zanieczyszczeń środowiska. Łączna kwota utworzonych rezerw wynosi 536 mln PLN, z czego zasadniczą część stanowią rezerwy na prawdopodobne koszty związane z usuwaniem skutków zanieczyszczeń i skażeń środowiska na terenie stacji paliw i baz magazynowych CPN w wysokości 520 mln PLN [8, s. 220].

Analiza kondycji finansowej przedsiębiorstwa i ocena zamierzeń inwestycyjnych

Sprawozdania finansowe dają ogólny obraz sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Obraz ten wymaga dalszych szczegółowych analiz. Analizy te prowadzi się konstruując różnego rodzaju wskaźniki finansowe oparte na danych ze sprawozdań finansowych.

Zrealizowanie planów inwestycyjnych PKN zależeć będzie od dostępności wystarczających środków finansowych, zarówno własnych, jak i pochodzenia zewnętrznego. Natura rozważanych inwestycji oraz istnienie wielu wariantów opracowanych przez Zarząd, sprawiają, że PKN ma dużą dozę swobody w odniesieniu do tych planów. Kluczowe priorytety inwestycyjne na kilka kolejnych lat determinowane są przez:

–         konieczność rozbudowy i unowocześnienia istniejącej sieci sprzedaży hurtowej i detalicznej dla uzyskania pozycji konkurencyjnej na rynku paliw,

–         regulacje w zakresie jakości paliw, które prawdopodobnie obejmują Polskę w 2005 r.,

–         inne możliwe wydatki dla spełnienia wymogów UE w zakresie ochrony środowiska.

Zarząd PKN, przygotowując plany, opiera się na stworzonych wariantach inwestycyjnych. Umożliwia to porównanie oraz nadanie hierarchii ważności możliwym wydatkom inwestycyjnym w najbliższych latach. Podsumowanie planowanego programu inwestycji zostało przedstawione w poniższej tabeli.

Tabela 8. Planowany program inwestycyjny.

  1999 – 2000 2001 – 2005
Wartość w mld PLN Udział w % Wartość w mld PLN Udział w %
Inwestycje rafineryjne 1,8 51,4 1,4 36,8
Stacje paliw i terminale 1,4 40,0 2,2 57,9
Rurociągi i składowanie 0,3 8,6 0,2 5,3
Planowane wydatki inwestycyjne 3,5 100 3,8 100

Źródło: Prospekt Emisyjny Polskiego Koncernu Naftowego S.A.

Poza przedstawionym wyżej planem inwestycyjnym Zarząd rozważa dodatkowo rozbudowę części petrochemicznej kompleksu w Płocku. Opcja ta zakłada poniesienie nakładów inwestycyjnych w łącznej kwocie ok. 1,1 mld USD. Dla jej realizacji konieczne jest zawarcie wielu umów typu joint – ventura (wielkość nakładów ponoszonych przez Spółkę będzie zależeć od ostatecznego kształtu tych umów). W przypadku gdyby PKN nie udało się znaleźć odpowiednich do tego celu partnerów lub analizy marketingowo – ekonomiczne nie byłyby pozytywne, decyzje dotyczące opcji ulegną modyfikacji.

W latach 2005-2010 rozważane jest dalsze pogłębienie stopnia przerobu ropy naftowej poprzez budowę instalacji przetwarzających ciężkie frakcje i pozostałość próżniową na paliwa i olej opałowy.

Inwestycje rafineryjne

Począwszy od roku 1993 dokonano znacznych inwestycji w modernizacji rafineryjnej kompleksu w Płocku. Program obejmował budowę instalacji hydroodsiarczania pozostałości próżniowej, instalacji reformingu z regeneracją ciągłą katalizatora, instalacji hydrokrakingu, instalacji DRW VI wraz z kilkoma drobniejszymi projektami dotyczącymi infrastruktury, które mają zostać ukończone przed końcem 2000 r. Łączne nakłady na obecnie realizowany program inwestycyjny w części rafineryjnej wynieść mają około 2 mld USD (według stanu na koniec sierpnia 1999r. Zarząd szacuje realizację tych inwestycji na poziomie 90%). Program ten ma zostać zakończony 2001 r. Jego podstawowe cele to:

–         dostosowanie rafinerii do produkcji paliw silnikowych o znacznie podwyższonej jakości, spełniających wymagania nowych norm, które w styczniu 2000 r. wejdą w życie w UE;

–         zwiększenie konwersji ciężkich frakcji ropy naftowej i zwiększenie uzysku benzyn oraz olejów opałowych;

–         poprawa elastyczności w zakresie przetwarzania gatunków ropy naftowej o różnej zawartości wagowej siarki, w łącznie z możliwości przerobu wyłącznie ropy naftowej typu Ural o stosunkowo wysokiej zawartości siarki przy jednoczesnym przestrzeganiu przepisów z zakresu ochrony środowiska.

 

Najważniejsze rozważane obecnie inwestycje w części rafineryjnej kompleksu rafineryjno- petrochemicznego w Płocku obejmują unowocześnienie i rozbudowę urządzeń do blendingu olejów napędowych, budowę instalacji reformingu VII, budowę instalacji TAME, inwestycje związane z odsiarczaniem olejów napędowych, a także modernizację i rozbudowę urządzeń służących do składowania i dystrybucji paliw.

Po zakończeniu programu rafineria w Płocku powinna osiągnąć wskaźnik kompleksowości Nelsona 10,5 znacznie przewyższający aktualną średnią wartość tego wskaźnika dla rafinerii środkowo – i wschodnioeuropejskich, a jej zdolność przerobowa, uwzględniając modernizację instalacji DRW III, powinna wzrosnąć do 16,0 – 17,8 mln ton rocznie (w zależności od rodzaju ropy) od czwartego kwartału 2001 r.

 

Stacje paliw i terminale

Program planowany dla sieci stacji paliw obejmuje wybudowanie nowych stacji, zmodernizowanie istniejących (łącznie z rozszerzeniem oferowanego zakresu towarów i usług nie związanych z paliwami), zwiększenie poziomu automatyzacji stacji paliw, nabycie stacji od konkurentów oraz nabycie gruntów zlokalizowanych w pobliżu autostrad i dróg szybkiego ruchu. Zarząd przewiduje, że liczba stacji paliw w sieci Grupy PKN wzrośnie o ponad 300 (co oznaczałoby wzrost o około 16%) pomiędzy rokiem 1999 i 2005. podstawowymi celami programu są: poprawienie pozycji konkurencyjnej sieci stacji Grupy PKN w stosunku do stacji koncernów zachodnich oraz spełnienie wymogów związanych z ochroną środowiska.

 

Rurociągi i terminale składowe

Głównymi przedsięwzięciami w tym zakresie są: budowa nowego rurociągu produktowego i nowego terminalu składowego w Ostrowie Wielkopolskim oraz przekształcenie należących do Grupy kawern solnych, leżących w pobliżu rurociągów naftowych i produktowych w zbiorniki składowe dla ropy i produktów rafineryjnych. Inwestycje te mają na celu znacząco wzmocnić infrastrukturę logistyczną Grupy PKN służącą produkcji rafineryjno – petrochemicznej oraz dystrybucji, a także umożliwić składowanie obowiązkowych zapasów paliw i ropy.

Opcja petrochemiczna

Zarząd PKN rozważa budowę instalacji olefin i poliolefin w Płocku, która miałaby zakończyć się w 2006 r., której całkowite koszty wyniosłyby ponad 1,1 mld USD. Plan ten obejmowałby:

–         nową instalacje etylenową , budowaną w dwóch fazach – o całkowitej zdolności przerobowej 600 tys. ton etylenu rocznie,

–         dwie instalacje polietylenu o łącznej zdolności przerobowej 500 tys ton rocznie,

–         nową instalację polipropylenu o zdolności przerobowej 250 tys. ton rocznie.

Biorąc pod uwagę potencjalną skalę całkowitych inwestycji w części petrochemicznej kompleksu w Płocku, Zarząd prowadzi wstępne rozmowy z wieloma potencjalnymi partnerami przed podjęciem ostatecznej decyzji co do zrealizowania tej opcji. Inwestycja ta ma na celu znacząco zwiększyć zdolności produkcyjne PKN w zakresie petrochemikaliów, co według Zarządu PKN nie tylko zwiększy udział Grupy w rynku petrochemikaliów w Polsce, ale także pozwoli na wejście na rynki eksportowe [8, s. 210].

Zysk

Obowiązkowe wypłaty z zysku wynosiły dla Grupy PKN ORLEN 28 mln PLN, 13 mln PLN odpowiednio w 1997 r. i 1998 r. Obowiązek uiszczania wypłat z zysku na rzecz Skarbu Panstwa dotyczy wszystkich spółek będących w 100% własnością Skarbu Panstwa (Jednoosobowe spółki Skarbu Pafistwa). Roczna wysokość wypłat z zysku jest ustalona na poziomie 15% wartości zysku przed opodatkowaniem, pomniejszonego o wartość podatku od osób prawnych (CIT). Zmniejszenie wartości obowiązkowych wyplat z zysku w 1998 r. było rezultatem przeniesienia 75% akcji CPN na Naftę Polską S.A. w lipcu 1998 r. Transfer ten spowodował, iż żaden z podmiotów należących do Grupy PKN ORLEN nie podlegał w 1999 r. obowiązkowi dokonywania wypłat z zysku na rzecz Skarbu Panstwa.

W wyniku opisanych powyżej czynników skonsolidowany wynik netto pro forma Grupy PKN ORLEN wynosił w 1997 r., 1998 r., i 1999 r. odpowiednio 794 mln PLN, 687 mln PLN i 814 mln PLN [3,s. III /11-12].

Koszty operacyjne

Koszty surowców i energii, obejmujące koszty zakupu ropy naftowej i pozostałych surowców oraz koszty zakupu energii koniecznej do prowadzenia działalności, wynosiły w opisywanym okresie odpowiednio 6.122 mln PLN, 4.667 mln PLN i 6.436 mln PLN. W ujęciu procentowym stanowiło to odpowiednio 37,2%, 29,5% i 31,4% wartości przychodów ze sprzedaży. Zmniejszenie wartości kosztów surowców i energii w 1998 r. o 23,8% w stosunku do roku poprzedniego było związane głównie ze znacznym spadkiem cen ropy nabywczej przez PKN ORLEN w następstwie ogólnego spadku światowych cen ropy. W1999 r. koszty surowców i energii zwiększyły się o 37,9% w porównaniu z rokiem 1998, co było związane głównie ze wzrostem cen ropy na rynkach międzynarodowych i wzrostem kursu dolara.

Wartość sprzedanych towarów i materiałów zmniejszyła sięw 1998 r. o 12,4% z 3.613 mln PLN w 1997 r. do 3.167 mln PLN w 1998 r. Spadek wartości sprzedanych towarów i materiałów był w 1998 r. spowodowany zmniejszeniem wolumenu i cen kupowanych towarów, głownie paliw i olejów nabywanych przez CPN w celu odsprzedaży. W 1999 r. nastąpił minimalny spadek wartości sprzedanych towarów i materiałów (zaledwie o 0,1%).

Na koszty usług obcych, jakie ponosi PKN ORLEN, składają się w największym stopniu płatności dla PERN, DEC i PKP za transport ropy naftowej i produktów paliwowych, opłaty dla PERN i Naftobaz za składowanie ropy naftowej oraz produktów paliwowych i Naftoportu oraz Portu Północnego za rozładunek i przechowanie ropy naftowej, koszty utrzymania i remontów. Koszty usług obcych wzrosły w 1998 r. o 17,0% w stosunku do roku poprzedniego do poziomu 1.016 mln PLN w porównaniu z 868 mln PLN w 1997 r. W 1999 r. koszty usług obcych wzrosły o 27,2% do poziomu 1.293 mln PLN. Wzrost kosztów usług obcych był spowodowany podwyżką, opłat za transport i składowanie paliw przez PERN, DEC i Naftobazy, a w mniejszym stopniu wzrostem wolumenu przetworzonego surowca i sprzedanych produktów. Do czynników wpływających na łączny wzrost kosztów usług obcych Grupy PKN ORLEN należały czynniki inflacyjne, większe ilości produkowanych, transportowanych i magazynowanych paliw oraz procesy restrukturyzacyjne, w wyniku których utworzone zostało 7 nowych spółek na bazie służb utrzymania ruchu oraz 15 spółek na bazie służb serwisowych. W przypadku DEC i Naftobaz wzrost kosztów spowodowany był również wydzieleniem ich ze struktur byłej CPN, odpowiednio w listopadzie 1996 r. i lipcu 1997 r. Od momentu wydzielenia spółki te zaczęły pobierać od byłej CPN opłaty według cen rynkowych, odzwierciedlających w większym stopniu ich koszt jako oddzielnych podmiotów.

Koszty zatrudnienia obejmują głównie wynagrodzenia i dodatkowe świadczenia na rzecz pracowników wraz z narzutami. W kolejnych latach opisywanego okresu wynosiły one odpowiednio 646 mln PLN, 697 mln PLN i 795 mln PLN. Oznacza to wzrost kosztów plac z narzutami o 7,8% w 1998 r. i 14,1% w 1999 r. Redukcja zatrudnienia złagodziła wpływ czynników inflacyjnych na wzrost kosztów plac. Dodatkowo w 1998 r. nie wypłacono rocznej nagrody, której łączna wartość w 1997 r. wyniosła 33 mln PLN. Wzrost kosztów zatrudnienia w 1999 r. wynikał z podwyżek plac związanych z inflacją, oraz wypłaconej w kwocie 16,3 mln PLN nagrody dla pracowników CPN z okazji 55-lecia firmy.

Grupa PKN ORLEN wypłaciła w kolejnych latach opisywanego okresu nagrody jubileuszowe i odprawy emerytalne w łącznej kwocie odpowiednio 14 mln PLN, 13 mln PLN i 15 mln PLN. Średni poziom zatrudnienia w PKN ORLEN obniżył się w latach 1997-1999, co było związane z przeprowadzanym w Spółce procesem restrukturyzacji głownie z powodu przeniesienia części pracowników do spółek zależnych i stowarzyszonych i ze stosunkowo dużą liczbą osób przechodzących na wcześniejsze emerytury.

Zgodnie z przyjętym programem kompensacyjnym Grupa PKN ORLEN dokonuje dodatkowych wypłat z tytułu odpraw w przypadku realizacji przekształceń organizacyjnych (związanych z koniecznością zwolnień pracowników).

Zgodnie z przyjętą przez Grupę PKN ORLEN długofalową strategią rozwoju, w przypadku przeprowadzenia dodatkowych działań restrukturyzacyjnych może nastąpić wzrost kosztów zatrudnienia w krótkim i średnim terminie.

Wartość amortyzacji wzrosła w 1998 r. o 22,9% (z 412 mln PLN w 1997 r. do 506 mln w 1998 r.) i o 25,2% (do 634 mln PLN) w 1999 r. Spowodowane było to głownie oddaniem do eksploatacji nowych i zmodernizowanych instalacji zarówno w 1998 r., jak i 1999 r.

Podatki i opłaty obejmują głownie podatek akcyzowy, podatek od nieruchomości i podatek VAT od wydatków nie stanowiących kosztów uzyskania przychodu, który nie podlega zwrotowi. W 1998 r. odnotowano wzrost wartości kosztu podatków i opłat o 39,8%, z 3.859 mln PLN w 1997 r. do 5.394 mln w 1998 r. i o 36,3%, do 7.353 mln PLN w 1999 r. Główną przyczyną tak znaczącego wzrostu wartości kosztów z tytułu podatków i opłat był wzrost wartości naliczonego podatku akcyzowego o 37,9% w 1998 r. i 40,0% w 1999 r. w stosunku do roku poprzedniego. Wartość podatku akcyzowego, jakim obciążona była Grupa PKN ORLEN, wynosiła w kolejnych latach 1997, 1998 i 1999 odpowiednio 3.729 mln PLN, 5.141 mln PLN i 7.198 mln PLN. Przyczyną tak znaczącego wzrostu kosztów z tytułu podatku akcyzowego była 4-krotna w 1998 r. i 4-krotna w 1999 r. podwyżka stopy podatku akcyzowego na produkty rafineryjne . Wzrost podatku i opłat był spowodowany również wzrostem kosztów z tytułu podatków od nieruchomości, w wyniku podwyższenia stawek tego podatku przez władze lokalne. Dodatkowym czynnikiem mającym wpływ na wzrost podatków i opłat były oddane do użytku obiekty inwestycyjne oraz nie podlegający odliczeniu podatek VAT [3, s. III / 9 – 11].

Przychody

Największym składnikiem przychodów ze sprzedaży w całym okresie 1997-1999 była sprzedaż paliw (w tym przede wszystkim benzyn, olejów napędowych, lekkiego oleju opałowego, ciężkiego oleju opałowego, paliwa lotniczego JET A-1 oraz LPG). Mniejsze znaczenie miała sprzedaż petrochemikaliów i innych produktów rafineryjnych (w tym asfaltów, olejów smarowych i bazowych).

Sprzedaż paliw stanowiła w latach 1997 – 1999 kolejno 83,3%, 84,2%, 85,8% całkowitych przychodów ze sprzedaży pro forma Grupy PKN ORLEN. Przychody ze sprzedaży paliw wzrosły z 13.713 mln PLN w 1997 r. do 13.763 mln PLN w 1998 r. i do 17.561 mln PLN w 1999 r. W 1998 r. zanotowano nieznaczny wzrost przychodów ze sprzedaży paliw wg PSR pomimo ogólnego spadku cen paliw na rynkach światowych (wynikającego z poważnego spadku cen ropy naftowej, który w przypadku ropy Brent Dated wyniósł 33,9%) oraz niewielkiego spadku wolumenów paliw sprzedanych w tym okresie. Przyrost nastąpił wskutek wzrostu podatku akcyzowego w tym okresie. Spadek wolumenów paliw sprzedanych w 1998 r. odzwierciedla wzrost konkurencji ze strony zagranicznych firm naftowych na polskim rynku detalicznym. Wzrost sprzedaży w 1998 r. był głownie spowodowany przez wzrost sprzedaży benzyn o 4,2% z 7.141 mln PLN w 1997 r. do 7.438 mln PLN w 1998 r. Największą, zmianą (niemal 6. krotny wzrost) wartości przychodów ze sprzedaży odnotowano w przypadku benzyny U95. Udział przychodów ze sprzedaży U95 w przychodach ze sprzedaży benzyn wzrósł w 1998 r. do 7,8%, w porównaniu z 1,4-proc. udziałem w 1997 r. Również znacząco (o 22,1%) wzrosły przychody benzyny Eurosuper 95, której udział w przychodach ze sprzedaży benzyn wzrósł w 1998 r. do 50,2%. W 1999 r. na wzrost przychodów ze sprzedaży paliw największy wpływ miął ponad 45-proc. wzrost wartości przychodów ze sprzedaży benzyny Eurosuper 95 (o 45,5%), której udział w licznej sprzedaży paliw (w ujęciu wartościowym) wzrósł z 27,2% w 1998 r. do 31,0% w 1999 r. Stało się to głownie kosztem zmniejszenia się wartości przychodów ze sprzedaży benzyny E94, której udział w wartości sprzedanych paliw zmniejszył się z18,6% w 1998 r. do 11,3% w 1999 r. Przyczyną tego zjawiska jest zastępowanie benzyny ołowiowej E94 benzyny U95 (w 1999 r. wzrost wartości przychodów ze sprzedaży o 71,8% w porównaniu z rokiem poprzednim) i wprowadzanie na rynek nowych samochodów przystosowanych tylko do benzyny bezołowiowej. W przypadku olejów napędowych Grupa PKN ORLEN odnotowała w 1999 r. znaczący wzrost wartości przychodów ze sprzedaży (o 29,6% w stosunku do roku poprzedniego), a ich udział w wartości przychodów ze sprzedaży paliw utrzymał się na poziomie 36,5%.

Przychody ze sprzedaży innych produktów rafineryjnych wynosiły w kolejnych latach 1997-1999 odpowiednio 3,9%, 4,2 %, i 3,4% całkowitych przychodów ze sprzedaży pro forma, co oznacza wzrost w 1998 r. o 5,2% do 683 ml PLN z 649 mln PLN w poprzednim roku i 3,4% do 705 mln PLN w 1999 r. Wzrost w 1998 r. był głównie spowodowany wzrostem sprzedaży innych produktów przy zmniejszającej się sprzedaży asfaltów i olejów smarowych. Wykazana w Skonsolidowanych Sprawozdaniach Finansowych pro forma sprzedaż asfaltów spadła w 1998 r., gdyż ich produkcja została przesunięta z Rafinerii Trzebinia do niekonsolidowanej spółki Bitrex należącej do Grupy PKN ORLEN. Przyczyną spadku sprzedaży olejów smarowych w 1998 r. była utrata udziału w rynku konfekcjonowanych olejów smarowych przez byłą CPN, co przyczyniło się także do zmniejszonego wolumenu sprzedaży tych produktów w roku 1999.

Przychody ze sprzedaży petrochemikaliów, które stanowiły w latach 1997, 1998, 1999 odpowiednio 9,3%, 8,5% i 6,3% całkowitych przychodów ze sprzedaży pro forma, zmniejszyły się w 1998 r. o 8,5% z 1.527 mln PLN w 1997 r. do 1.398 mln PLN, a następnie o 8,3% do 1.282 mln PLN w 1999 r. Zmniejszenie przychodów ze sprzedaży petrochemikaliów w 1998 r. było głownie spowodowane przez około 11,4-proc. spadek cen petrochemikaliów w tym roku, podczas gdy wolumeny sprzedaży pozostawały stosunkowo stabilne. Spadek cen petrochemikaliów odzwierciedlał pogorszenie koniunktury na rynku wyrobów petrochemicznych.

Przychody ze sprzedaży innych produktów i materiałów (głównie produktów niepaliwowych na stacjach paliw oraz ropy naftowej innym polskim rafineriom) i usług (głownie transportowych i magazynowania) stanowiły od 3,1% do 4,5% całkowitych przychodów ze sprzedaży pro forma. W ujęciu wartościowym było to 578 mln w 1997 r., 506 mln PLN w 1998 r. oraz 929 mln PLN w 1999 r [3, s. III / 7 -8].

Pojęcie i istota inwestycji, klasyfikacje inwestycji

Termin inwestycja może mieć więcej niż jedno znaczenie. W ekonomii odnosi się do zakupu fizycznego aktywu, na przykład nabycia przez przedsiębiorstwo fabryki, wyposażenia lub zapasów, lub zakupu domu przez indywidualnego nabywcę. Dla specjalisty słowo to oznacza zakup akcji lub obligacji (lub może nawet domu), ale prawdopodobnie nie określa zakupu fabryki, wyposażenia lub zapasów.

W obu przypadkach kupujący (nabywca indywidualny lub przedsiębiorstwo) chce posiadać rentowne aktywa. Różnica w definicji tkwi w globalnej zmianie w aktywach będących źródłem dochodu wynikającego z dokonania inwestycji. Kiedy firma inwestuje w fabrykę lub wyposażenie, wzrasta jej kapitał produkcyjny netto. Ten wzrost na ogół nie występuje, gdy nabywcy indywidualni kupują akcje i obligacje. Zamiast tego, każdej inwestycji, dokonanej przez kupującego odpowiada „deinwestycja” po stronie sprzedającego. Kupujący i sprzedający prowadzą handel aktywami: sprzedający zamienia papiery wartościowe na gotówkę, a kupujący na akcje i obligacje. Rynek, na którym odbywają się transakcje, nazywa się rynkiem wtórnym. Inwestycja w sensie ekonomicznym ma miejsce jedynie wtedy, gdy papiery wartościowe są emitowane i sprzedawane na rynku pierwotnym. Wtedy i tylko wtedy firma otrzymuje pieniądze, których następnie może użyć do zakupu fabryki, wyposażenia lub zapasów.

Zazwyczaj termin „inwestycja” używa się w znaczeniu specjalistycznym. Zakupy aktywów w celu gromadzenia wartości, są nazywane inwestycją, nawet jeśli w ogólnej sumie aktywów następuje jedynie przeniesienie własności ze sprzedającego na kupującego. Zakupy akcji, obligacji, spekulacyjnych opcji, kontraktów towarowych, a nawet antyków, znaczków lub nieruchomości są uważane za inwestycje, jeśli tylko zamiarem indywidualnego nabywcy jest gromadzenie wartości, są one dla niego inwestycjami [7, s.6].

Podstawowym warunkiem zapewnienia pozycji oraz ekspansji rynkowej firmy jest nie tylko sprawność bieżącego zarządzania, lecz również podejmowanie optymalnych decyzji dotyczących rozwoju i źródeł jego finansowania. Od trafności tych decyzji zależy bowiem perspektywiczna konkurencyjność przedsiębiorstwa, jego udział w rynku i możliwość generowania zysków.

Rozwój firmy dokonuje się zasadniczo poprzez realizację określonych przedsięwzięć inwestycyjnych (rozwojowych). Inwestowanie jest procesem długotrwałym. Wymaga ono zgromadzenia kapitału niezbędnego do sfinansowania początkowych nakładów, które przyniosą efekt zawsze z pewnym opóźnieniem.

Przedsięwzięcia rozwojowe mogą dotyczyć zarówno zmian wielkości produkcji, jej jakości i struktury asortymentowej, obniżki kosztów, zmiany źródeł zaopatrzenia i kierunków zbytu, jak też powiązań z innymi firmami, a także wspólnych inwestycji, lokowania nadwyżek kapitału poza firmą macierzystą czy też innych form działania.

W literaturze przedmiotu spotyka się szereg kryteriów klasyfikacji przedsięwzięć inwestycyjnych. W celu zilustrowania problemu zaprezentuję jedną z nich. Pozwala ona wyróżnić [4, s.11-13]:

1)                inwestycje odtworzeniowe – polegające na zastępowaniu zużytych lub przestarzałych urządzeń nowymi; są to inwestycje stosunkowo najmniej ryzykowne, których celem jest przede wszystkim zapobieżenie wzrostowi kosztów związanych z procesem starzenia się majątku,

2)                inwestycje modernizacyjne – nastawione głównie na zmniejszenie kosztów wytwarzania wyrobów i przeprowadzane zazwyczaj łącznie z inwestycjami odtworzeniowymi,

3)                inwestycje innowacyjne – służące modyfikacji wytwarzanych dotychczas wyrobów,

4)                inwestycje rozwojowe – obejmujące dwa rodzaje przedsięwzięć:

a)                 mające na celu zwiększenie szeroko rozumianego potencjału produkcyjnego w znaczeniu wydajności parku maszynowego, rozwoju sieci handlowej, zróżnicowania kanałów dystrybucji,

b)                służące wdrażaniu do produkcji nowych wyrobów, lepiej zaspakajających istniejące potrzeby potencjalnych nabywców lub powodujących powstawanie nowych, dotychczas nie znanych potrzeb,

5)                inwestycje strategiczne – o charakterze:

a)                 defensywnym – zmierzające do ochrony przedsiębiorstwa przed działaniem konkurencji lub przed niekorzystnymi warunkami narzucanymi przez dostawców,

b)                ofensywnym – służące umocnieniu pozycji firmy na rynku poprzez np. tworzenie filii, wchodzenie w związki kooperacyjne, przejmowanie konkurentów na drodze fuzji,

c)                 defensywno – ofensywnym; przykładem takich działań mogą być prace badawcze, poszukiwania geologiczne itp.

6)                inwestycje dotyczące ustroju społecznego – służące zapewnianiu możliwie najlepszych warunków personelowi firmy, zarówno w czasie pracy, jak i poza nią,

7)                inwestycje dotyczące interesu publicznego – obejmujące m.in. wydatki związane z ochroną środowiska naturalnego, tworzeniu funduszy służących finansowaniu badań naukowych, szeroko rozumianym mecenatem przedsiębiorstw w dziedzinie kultury, edukacji itp.

Nie wszystkie z wymienionych rodzajów przedsięwzięć inwestycyjnych przynoszą firmie bezpośrednie korzyści. Niektóre z nich są związane z określonymi przepisami prawnymi (np. wydatki na ochronę środowiska), inne służą tworzeniu pozytywnego image firmy. Najważniejsze jednak z punktu widzenia zagwarantowania rozwoju przedsiębiorstwa, są decyzje inwestycyjne kształtujące jego możliwości produkcyjne oraz determinujące przyszłą pozycję na rynku. Rezultatem tych decyzji jest opracowanie planu inwestycyjnego firmy.

Wybór kierunków inwestowania

Ogół decyzji rozwojowych można podzielić na trzy zasadnicze grupy [1, s.106]:

1)    decyzje służące akceptacji lub odrzuceniu konkretnego projektu inwestycyjnego; jest to tzw. bezwzględna ocena opłacalności inwestycji, informująca czy realizacja danego przedsięwzięcia będzie dla firmy opłacalna,

2)    decyzje dotyczące klasyfikacji, stanowiące wyraz tzw. względnej oceny opłacalności; decyzje te podejmuje się wówczas, gdy założony cel można osiągnąć realizując jedno z wielu przedsięwzięć i zachodzi potrzeba wyboru najbardziej opłacalnego wariantu inwestycyjnego,

3)    decyzje odnoszące się do programowania, odzwierciedlające wybór najkorzystniejszego programu rozwoju firmy; program ten tworzy się uwzględniając z jednej strony środki będące w dyspozycji przedsiębiorstwa, z drugiej zaś wszystkie potencjalne kierunki rozwoju i związane z nimi projekty inwestycyjne; decyzje dotyczące „programowania” określają zatem, optymalny z punktu widzenia firmy, zbiór przedsięwzięć rozwojowych przyjętych do realizacji.

Decyzje dotyczące rozwoju firmy, bez względu na ich rodzaj, muszą się opierać na z góry określonych i zobiektyzowanych kryteriach. Głównym narzędziem, stanowiącym podstawę podejmowania tych decyzji, jest rachunek opłacalności przedsięwzięć rozwojowych.

Analiza badań prowadzonych w dziedzinie finansów w krajach rozwiniętych pozwala na wyodrębnienie kilku podstawowych działów, w których analizuje się inwestycje oraz które dotyczą zarządzania finansami. Działami tymi są:

  1. Otoczenie prawne i finansowe.

Dział ten obejmuje po pierwsze, prawne aspekty otoczenia spółki, m.in. system bankowy, system podatkowy, a po drugie, charakterystykę rynków finansowych, m.in. giełd papierów wartościowych i obrotu poza giełdowego, jak również charakterystykę różnych instrumentów finansowych (w tym papierów wartościowych) występujących na tych rynkach.

—————

[1] Colasse Bernard, La rentabilite de lentreprise, Analyse, prevision et controle, Dunod, Paris 1977

Wskaźniki płynności finansowej

Wskaźniki płynności finansowej charakteryzują zdolność firmy do terminowego regulowania zobowiązań. W ramach tej grupy najczęściej wykorzystywane w praktyce to: wskaźnik bieżącej płynności finansowej oraz szybki wskaźnik płynności finansowej.

Wskaźnik bieżącej płynności jest zdefiniowany następująco:

                           środki obrotowe

WBP =     ——————————————-

                   zobowiązania krótkoterminowe

Wskaźnik ten informuje o stopniu w jakim firma będzie w stanie spłacić bieżące zadłużenie, wyrażany jest jako mnożnik. Przyjmuje się, że wartość tego wskaźnika powinna oscylować w przedziale 1,5 – 2,0. jeżeli wartość tego wskaźnika jest niższa od 1,5 to fakt ten może oznaczać, że przedsiębiorstwo działa z dnia na dzień i może mieć kłopoty z regulowaniem zobowiązań krótkoterminowych. Natomiast jeżeli wartość wskaźnika jest powyżej 2,0, to również może świadczyć o niekorzystnych zjawiskach ponieważ przedsiębiorstwo utrzymuje zbyt dużo środków obrotowych w stosunku do wymagalnych zobowiązań ( nadmiar wolnych środków finansowych, które można było zainwestować w bardziej korzystne przedsięwzięcie ). Ponieważ w wartości środków obrotowych uwzględniana jest wartość zapasów wyrobów gotowych oraz materiałów i surowców, które nie zawsze mogą być szybko zamienione na gotówkę, często obliczany jest szybki wskaźnik płynności finansowej. Zdefiniowany jest on następująco:

środki obrotowe – zapasy

WSZP =       —————————————-

zobowiązania krótkoterminowe

Szybki wskaźnik płynności finansowej powinien oscylować w przedziale 1,2 – 1,5. Jeżeli szybki wskaźnik płynności jest niski, a bieżącej wysoki, może to oznaczać, że przedsiębiorstwo utrzymuje zbyt wysoki poziom zapasów lub ma problemy ze zbyciem gotowych towarów. Analizując różnice w poziomie tych wskaźników należy uwzględnić fakt, że w niektórych branżach wysoki poziom zapasów może być koniecznością spowodowanych ich specyfiką [6, s. 134].

Tabela 6.SKONSOLIDOWANY BILANS PRO FORMA
AKTYWA                                                                                                                1999               1998                1997
Majątek trwały 7749276 6520787 5301224
1. Wartości niematerialne i prawne 59812 36592 29630
2. Wartość firmy z konsolidacji 2328 1922 -
3. Rzeczowy majątek trwały 6945982 5846908 4719066
4. Finansowy majątek trwały 735842 632160 540563
- akcje i udziały w jednostkach objętych konsolidacją metod praw i własności 292743 277024 264269
5. Należności długoterminowe 5312 3205 11965

Majątek obrotowy

3536826 2331213 2781729
1. Zapasy 2039031 1271887 1517931
2. Należności krótkoterminowe 1318511 790686 784799
3. Akcje (udziały) własne do zbycia - - -
4. Papiery wartościowe przeznaczone do obrotu 2219 28153 206358
5. Środki pieniężne 177065 240487 272641

Rozliczenia międzyokresowe

291833 277033 121185
1. Z tytułu odroczonego podatku dochodowego 21786 - -
2. Pozostałe rozliczenia międzyokresowe 270047 277033 121185

Aktywa razem

11577935 9129033 8204138

PASYWA                                                              1999       1998     1997

Kapitał własny 6327807 5590647 4954210
1. Kapitał akcyjny 525221 525221 525221
2. Należne wpłaty na poczet kapitału akcyjnego - - -
3. Kapitał zapasowy 3954153 3147873 2415695
4. Kapitał rezerwowy z aktualizacji wyceny 771211 799148 816743
5. Pozostałe kapitały rezerwowe 53542 53543 53501
6. Różnice kursowe z przeliczenia oddziałów (zakładów) zagranicznych - - -

7. Różnice kursowe z konsolidacji

4 4 4
8. Nie podzielony zysk lub nie pokryta strata z lat ubiegłych 209358 377510 348794
9. Zysk (strata) netto 814318 687348 794252

Rezerwa kapitałowa z konsolidacji

245 - 5511

Kapitał własny akcjonariuszy (udziałowców) mniejszościowych

147245 118682 99119

Rezerwy

707577 657789 563432

1. Rezerwy na podatek dochodowy

102887 110352 25162
2. Pozostałe rezerwy 604690 547437 538270

Zobowiązania

4236048 2637788 2452785
1. Zobowiązania długoterminowe

924947

637225 700463

2. Zobowiązania krótkoterminowe

3311101 2000563

1752322

Rozliczenia międzyokresowe i przychody przyszłych okresów

159013 124127 129081

Pasywa razem

11577935 9129033 8204138

Źródło: Dokument Informacyjny PKN ORLEN S.A., [s. IV / 20].

WSKAŹNIK BIEŻĄCEJ PŁYNNOŚCI FINANSOWEJ:

Majątek obrotowy:

– r. 1999 –            3 536 826 tys. PLN

– r. 1998 –            2 331 213 tys. PLN

– r. 1997 –            2 781 729 tys. PLN

Zobowiązania krótkoterminowe:

– r. 1999 –            3 311 101 tys. PLN

– r. 1998 –            2 000 563 tys. PLN

– r. 1997 –            1 752 322 tys. PLN

W roku 1999

WBP = = 1,07

W roku 1998

WBP =1,17

W roku 1997

WBP = 1,59

WSKAŹNIK SZYBKIEJ PŁYNNOŚCI FINANSOWEJ:

Zapasy:

– r. 1999 –             2 039 031 tys. PLN

– r. 1998 –             1 271 887 tys. PLN

– r. 1997 –             1 517 931 tys. PLN

W roku 1999

WSZP = 0,45

W roku 1998

WSZP = 0,53

W roku 1997

WSZP = 0,72

W latach 1997 –99 wartość wskaźnika płynności bieżącej i szybkiej stale się obniżała, przy czym ich spadek nie był równomierny. W roku 1998 zobowiązania krótkoterminowe wzrosły o 14,2%, a wskaźniki bieżącej i szybkiej płynności finansowej spadły o 26,5%. Natomiast w roku 1999 zobowiązanie krótkoterminowe wzrosło aż o 65,5%. Wskaźnik bieżącej płynności spadł o 8,5% , a wskaźnik szybkiej płynności spadł o 15%.

Wskaźnik bieżącej płynności finansowej wskazuje, ile razy można spłacić zobowiązania krótkoterminowe majątkiem obrotowym wraz z rozliczeniami międzyokresowymi [9, s.106]. W przypadku firmy PKN ORLEN S.A. w badanym przedziale czasu najwyższą wartość osiągnął on w roku 1997, a mianowicie 1,59. oznacza to, że jej majątek obrotowy i rozliczenia międzyokresowe były warte 1,59 razy tyle, co zobowiązania. W kolejnych latach wskaźnik ten stopniowo zaniżał się, osiągając wartości w roku 1998 1,17 , a w 1999 r. najniższą 1,07.

Analiza fundamentalna

Do podstawowych wad analizy fundamentalnej można zaliczyć:

  1. założenie, że spółka, której zyski rosły do tej pory, będzie umacniać się nadal – zyski spółek nie rosną, dlatego, że robiły to w niedalekiej przeszłości, lecz dlatego, że spółki są znakomicie zarządzane, dysponują coraz lepszą technologią i są świetnie promowane,
  2.  założenie, że tempo wzrostu utrzyma się na obecnym poziomie,
  3. domniemanie, że w życiu gospodarczym nie występują żadne fluktuacje – w gospodarce kapitalistycznej występują ekspansje i recesje, których skutki odczuwają niemal wszystkie przedsiębiorstwa,
  4. brak uwzględnienia faktu, że ceny rynkowe wyprzedzają wiedzę fundamentalną,
  5. jedną z poważniejszych wad analizy fundamentalnej jest przyjmowane założenie o utrzymaniu się obecnych tendencji ujawnianych w raportach finansowych. W prawdziwym życiu gospodarczym tendencje się zmieniają, co powoduje, że prognozowanie staje się znacznie utrudnione.

Sens analizy fundamentalnej polega nie na wskazaniu firm dobrych, ale na wyselekcjonowaniu spółek, które są lepsze niż ktokolwiek może przypuszczać, czy też sądzić. Analogicznie firmy kiepsko postrzegane przez rynek mogą stanowić doskonałe okazje inwestycyjne, jeśli oczywiście nie są aż tak złe jak to się powszechnie wydaje. Nie wystarczy, zatem przeprowadzenie dobrej analizy fundamentalnej – zarobić można jedynie wtedy, kiedy przeprowadzona analiza jest lepsza niż analiza konkurencji.

Przeciwnicy analizy fundamentalnej bardzo często podważają możliwość uwzględnienia bardzo dużej liczby różnego rodzaju ryzyk w sporządzanej wycenie spółki, w tym m.in. ryzyka stopy procentowej związane ze zmianą podstawowych stóp procentowych na rynku, ryzyka kursów walut na rynku, ryzyka siły nabywczej – zwane też ryzykiem inflacji, ryzyka politycznego związanego ze zmianami legislacyjnymi, podatkowymi itp.